Türkiye'nin Yer Şekilleri
Türkiye'nin jeolojik oluşumu, iç ve dış kuvvetler; dağlar, platolar, ovalar, akarsu-rüzgâr-buzul-dalga ve karstik şekiller ile kıyı tipleri. KPSS ve MEB-AGS için kısa özet, sık karıştırılanlar ve 12 özgün soru.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Jeolojik oluşum ve zamanlar
- I. zaman (Paleozoik): Hersinya kıvrımları oluştu. Yıldız (Istranca), Menteşe ve Kırşehir masifleri gibi Türkiye'nin en eski kütleleri bu döneme uzanır; Zonguldak taşkömürü yatakları bu zamana aittir.
- II. zaman (Mesozoik): Anadolu'nun büyük bölümü Tetis denizinin altındaydı; kalın tortul (özellikle kalker) tabakaları birikti.
- III. zaman (Tersiyer): Alp-Himalaya kıvrım kuşağında Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar yükseldi, Anadolu bugünkü ana görünümünü kazandı; linyit, bor ve tuz yatakları bu zamanda oluştu.
- IV. zaman (Kuaterner): İstanbul ve Çanakkale boğazları oluştu, Karadeniz Marmara üzerinden Akdeniz'e bağlandı; buzul dönemleri yaşandı.
- Türkiye jeolojik açıdan genç bir ülkedir: yükselti fazla, arazi engebeli; aktif fay hatları (Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu, Batı Anadolu) nedeniyle depremler sıktır.
- Yükselti genel olarak batıdan doğuya doğru artar; Doğu Anadolu en yüksek, kıyı ovaları en alçak yerlerdir.
İç kuvvetler ve dağlar
- İç kuvvetler: orojenez (dağ oluşumu: kıvrılma ve kırılma), epirojenez (kıta oluşumu: geniş alanların yavaşça yükselip alçalması), volkanizma ve deprem.
- Kıvrım dağları: yan basınçla tortul tabakaların bükülmesiyle oluşur. Örnek: Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar (III. zaman).
- Kırılma dağları: sert kütlelerin faylarla kırılıp yükselen kısmıdır (horst); çöken kısmı graben olur. Örnek: Ege'de Bozdağlar ve Aydın Dağları horst, Gediz ve Büyük Menderes grabendir.
- Volkanik dağlar: Ağrı (Türkiye'nin en yüksek dağı), Süphan, Nemrut, Tendürek (Doğu Anadolu); Erciyes, Hasan, Melendiz (İç Anadolu); Karacadağ (Güneydoğu); Kula konileri (Ege).
- Epirojenik yükselme akarsuların derine aşındırmasına yol açar; vadi yamaçlarındaki taraçalar (basamaklar) bunun izidir.
Platolar ve ovalar
- Plato: akarsularca derin yarılmış, çevresine göre yüksekte kalan geniş düzlük.
- Lav platosu: Erzurum–Kars Platosu. Karstik plato: Taşeli ve Teke platoları (Toroslar). Yatay tortul tabakalı platolar: Gaziantep ve Şanlıurfa platoları.
- Çatalca–Kocaeli Platosu, akarsuların uzun süre aşındırmasıyla alçalmış eski bir aşınım yüzeyidir (peneplen).
- Delta ovaları: Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak), Çukurova (Seyhan ve Ceyhan), Silifke (Göksu).
- Tektonik (çöküntü) ovaları: Gediz, Büyük ve Küçük Menderes, Bakırçay grabenleri; Muş, Erzincan, Bursa ovaları.
- Karstik ovalar (polye): Elmalı, Muğla, Acıpayam, Tefenni. Konya Ovası gibi bazı iç ovalar ise eski göl tabanlarıdır.
Akarsu ve rüzgâr şekilleri
- Akarsu aşındırması: vadi (çentik/V, kanyon, boğaz, geniş tabanlı vadi), dev kazanı, peneplen, kırgıbayır (bitki örtüsü zayıf yamaçlarda sel yarıntıları).
- Peribacaları (Kapadokya): Erciyes, Hasan ve Melendiz'in tüfleri yağmur ve sel sularıyla aşınır; üstteki sert kaya altı korur.
- Menderes (büklüm): eğimin azaldığı düzlüklerde akarsuyun kıvrılarak akmasıdır; adını Büyük Menderes'ten alır.
- Akarsu biriktirmesi: birikinti konisi ve yelpazesi, dağ eteği ovası, taban ovası, delta.
- Rüzgâr kurak, yarı kurak ve bitki örtüsü seyrek yerlerde etkilidir: aşındırma şekli mantar kaya, biriktirme şekli kumul ve lös. Örnek: Konya Karapınar kumulları, kıyı kumulları.
Buzul ve karstik şekiller
- Buzullar IV. zamandaki buzul dönemlerinde etkiliydi; bugün yalnız yüksek dağlarda vardır. Takke buzulu: Ağrı, Süphan, Erciyes; vadi buzulu: Cilo-Sat; sirk buzulu: Kaçkar.
- Buzul aşındırması: sirk (çanak biçimli çukur, içinde sirk gölü), buzul vadisi (U/trog), hörgüç kaya. Buzul biriktirmesi: moren.
- Karst: kalker, jips, kaya tuzu gibi eriyebilen kayaların suyla erimesi. Türkiye'de en yaygın olduğu yer Toroslar'dır.
- Erime (aşındırma) şekilleri küçükten büyüğe: lapya (oluk) → dolin (küçük çukur) → uvala (dolinlerin birleşmesi) → polye (geniş ova). Ayrıca obruk, düden ve mağara (Damlataş, Karain).
- Obruk: yer altı boşluğunun tavanı çökünce oluşan dik kenarlı çukurdur; Konya'da Obruk Platosu ünlüdür.
- Karstik biriktirme: mağarada sarkıt, dikit, sütun; yüzeyde traverten (Pamukkale).
Dalga ve akıntı şekilleri
- Dalga aşındırması: falez (yalıyar, dik kıyı yamacı), dalga aşındırma platformu, kıyı mağarası.
- Kumsal (plaj): dalgaların biriktirdiği kum ve çakıl şeridi.
- Kıyı oku: kıyı akıntılarının biriktirdiği dil biçimli uzantı. Bir koyun önünü kapatırsa kıyı set gölü (lagün) oluşur: Küçükçekmece, Büyükçekmece, Akyatan.
- Tombolo: bir adanın kıyı okuyla karaya bağlanması. Örnek: Kapıdağ Yarımadası, Sinop.
- Delta oluşumu için: gelgit genliği az, kıyı sığ, kıyı akıntıları zayıf olmalı ve akarsu bol alüvyon taşımalıdır.
Kıyı tipleri
- Boyuna kıyı: dağlar kıyıya paralel uzanır; kıyı az girintili, doğal liman az, iç kesimlere ulaşım zordur. Örnek: Karadeniz ve Akdeniz.
- Enine kıyı: dağlar kıyıya dik uzanır; kıyı girintili çıkıntılıdır, körfez ve yarımada çoktur, deniz etkisi içerilere sokulur. Örnek: Ege.
- Ria kıyı: kıyıya dik akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşur. Örnek: Haliç, İstanbul ve Çanakkale boğazları.
- Dalmaçya kıyı: kıyıya paralel dağlar arasındaki çukurların sular altında kalmasıyla tepeler kıyıya paralel adalar dizisine dönüşür. Örnek: Antalya'da Kaş ve Kekova çevresi.
- Limanlı kıyı: alçak kıyılarda akarsu ağızlarının sular altında kalması, önlerinin çoğu kez kıyı okuyla kapanmasıyla oluşur. Örnek: Küçükçekmece ve Büyükçekmece çevresi.
Sık yapılan hatalar
- Ria ile dalmaçyayı karıştırma: riada kıyıya DİK akarsu vadileri, dalmaçyada kıyıya PARALEL dağlar arasındaki çukurlar sular altında kalır.
- Ege kıyısı enine kıyıdır (dağlar dik), Karadeniz ve Akdeniz boyuna kıyıdır (dağlar paralel); adlar ters ezberlenmesin.
- Taşkömürü (Zonguldak) I. zamana, linyit III. zamana aittir; boğazlar ise IV. zamanda oluşmuştur.
- Lapya, dolin, uvala, polye ve obruk karstik AŞINDIRMA (erime) şeklidir; sarkıt, dikit ve traverten karstik BİRİKTİRME şeklidir.
- Peribacaları esas olarak yağmur ve sel sularının aşındırmasıyla oluşur; rüzgâr aşındırma şekli mantar kayadır.
- Polye (karstik) ovası ile tektonik ovayı karıştırma: Elmalı ve Muğla polyedir; Muş, Erzincan ve Ege grabenleri tektoniktir.
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
Sonraki konu: Türkiye'nin İklimi ve Bitki ÖrtüsüSınavMod'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.