Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü
Türkiye'de sıcaklık, basınç-rüzgâr ve yağışın dağılışı; sıcaklığı etkileyen faktörler, yerel rüzgârlar, yağış türleri, iklim tipleri ve maki, garig, bozkır, alpin çayır gibi bitki örtülerinin iklimle ilişkisi. KPSS ve MEB-AGS'de sık karıştırılan ayrımlar tek yerde.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Sıcaklık ve onu etkileyen faktörler
- Enlem: Güneyden kuzeye gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür, sıcaklık genel olarak azalır.
- Yükselti: Yükseldikçe sıcaklık düşer (yaklaşık her 200 metrede 1 °C). Örnek: Erzurum, Trabzon'dan güneyde olduğu hâlde kışları çok daha soğuktur.
- Denizellik–karasallık: Kıyıda günlük ve yıllık sıcaklık farkı az, iç kesimlerde fazladır. Örnek: Samsun'un yıllık sıcaklık farkı Sivas'tan azdır.
- Bakı: Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan yamaçlar güneşi daha dik açıyla alır; kar erken erir, tarım ve yerleşme daha yükseğe çıkar.
- Kışlar en ılık Akdeniz kıyılarında, en soğuk Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerinde (Erzurum, Kars, Ardahan) geçer; yazın en yüksek sıcaklıklar Güneydoğu Anadolu'da görülür.
Basınç merkezleri
- Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser; basınç farkı arttıkça hızlanır.
- Termik basınç yerin ısınıp soğumasıyla, dinamik basınç hava kütlelerinin hareketiyle oluşur.
- Sibirya yüksek basıncı (termik): Kışın soğuk ve kuru hava getirir; açık havada geceleri ayaz olur, en çok doğu ve iç kesimlerde hissedilir.
- Basra alçak basıncı (termik): Yazın, özellikle Güneydoğu Anadolu'ya sıcak ve kuru hava getirir.
- Asor yüksek basıncı ve İzlanda alçak basıncı dinamik kökenlidir. Kışın batıdan ve Akdeniz üzerinden gelen alçak basınç sistemleri (cepheler) Türkiye'ye yağış getirir.
Yerel rüzgârlar
- Poyraz (kuzeydoğu): Soğuktur; kışın Karadeniz ve Marmara kıyılarına kar getirir.
- Yıldız (kuzey) ve karayel (kuzeybatı): Soğuk rüzgârlardır; kışın sıcaklığı düşürür.
- Lodos (güneybatı): Sıcaktır; kışın Marmara'da sıcaklığı yükseltir, karları eritir, denizde fırtına çıkarıp ulaşımı aksatabilir.
- Keşişleme (güneydoğu): Sıcak ve kurudur. Güneydoğu Anadolu'ya Suriye çöllerinden esen sıcak ve kuru rüzgâra samyeli denir; buharlaşmayı artırır, bitkileri kavurur.
- Fön: Dağı aşıp inen havanın ısınıp kurumasıdır. Örnek: Doğu Karadeniz'de kışın güneyden fön esince sıcaklık birden yükselir, çığ tehlikesi artar.
- Meltem: Gündüz denizden karaya, gece karadan denize esen günlük rüzgârdır; Ege'de yazın denizden esen serin meltem imbat diye bilinir.
Nem ve yağış türleri
- Bağıl nem Karadeniz kıyılarında yüksek, İç ve Güneydoğu Anadolu'da (özellikle yazın) düşüktür.
- Orografik (yamaç) yağışı: Nemli hava dağ yamacını tırmanıp soğuyunca oluşur. Örnek: Doğu Karadeniz kıyıları, Toroslar'ın denize bakan yamaçları.
- Konveksiyonel (yükselim) yağışı: Yerden ısınan hava yükselip soğuyunca oluşur. Örnek: İç Anadolu'da ilkbahar sonu ve yaz başında öğleden sonra görülen kırkikindi sağanakları.
- Cephesel (frontal) yağış: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur. Örnek: Türkiye'deki kış yağışlarının büyük bölümü, Akdeniz kıyılarının kış yağmurları.
- Kar yağışlı gün sayısı ve karın yerde kalma süresi Doğu Anadolu'da en fazla, Akdeniz kıyılarında en azdır.
Yağışın dağılışı: en çok ve en az
- Genel kural: Kıyılarda ve dağların denize bakan yamaçlarında yağış fazla, iç kesimlerde ve çukur ovalarda azdır.
- En çok yağış Rize başta olmak üzere Doğu Karadeniz kıyılarına düşer: nemli hava kıyıya paralel yüksek dağlara çarpar.
- En az yağış alan yerler arasında Konya Ovası–Tuz Gölü çevresi ile Iğdır Ovası bulunur: denizden uzak, çevresi dağlarla çevrili, nemli havaya kapalıdır.
- Yağış gölgesi: Dağı aşan hava nemini denize bakan yamaçta bırakır, öbür yamaca kurumuş iner. Örnek: Kuzey Anadolu Dağları'nın güney yamaçları kuzey yamaçlarından az yağış alır.
Türkiye'deki iklim tipleri
- Karadeniz iklimi: Her mevsim yağışlıdır (en yağışlı mevsim çoğunlukla sonbahar); yazlar serin, kışlar ılık, yıllık sıcaklık farkı azdır. Bitki örtüsü nemli ormanlardır.
- Akdeniz iklimi: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; kıyıda kar nadirdir. Bitki örtüsü maki ve kızılçam, yükseklere doğru karaçam, sedir ve köknardır.
- Karasal iklim: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlıdır; yıllık sıcaklık farkı fazladır. İç Anadolu'da en çok yağış ilkbaharda düşer, bitki örtüsü bozkırdır; Doğu Anadolu'da kışlar çok uzun ve serttir.
- Marmara (geçiş) iklimi: Karadeniz, Akdeniz ve karasal iklim arasında geçiştir; kışlar Akdeniz'den soğuk, kar görülür; yaz kuraklığı Akdeniz'deki kadar şiddetli değildir.
- Geçiş alanları: Göller Yöresi (Isparta, Burdur) Akdeniz'den karasala, Amasya–Tokat çevresi Karadeniz'den karasala geçiş özelliği gösterir; Güneydoğu Anadolu'da Akdeniz ile karasal iklim arası özellikler görülür.
- Mikroklima: Çevresinden farklı iklim özelliği gösteren küçük alan. Örnek: Artvin'de Çoruh Vadisi'nde zeytin, Iğdır Ovası'nda pamuk yetişmesi.
Bitki örtüsü ve iklimle ilişkisi
- Orman yeterli yağış ister. Karadeniz'de kayın, gürgen, kestane, kızılağaç ve yükseklerde ladin, köknar, sarıçam; Akdeniz'de kızılçam, karaçam, sedir ve Toros köknarı yaygındır.
- Maki: Akdeniz ikliminde kızılçam ormanları tahrip edilince gelişen, kışın yaprak dökmeyen, sert yapraklı, boyu birkaç metreyi bulabilen çalılardır: defne, mersin, kocayemiş, zakkum, yabani zeytin.
- Garig: Makiler de tahrip edilince gelişen, makiden daha kısa ve seyrek bodur çalılardır: kekik, adaçayı, lavanta.
- Psödomaki (yalancı maki): Karadeniz kıyısında orman tahrip edilince gelişen; kışın yaprak döken ve dökmeyen çalıların karışımıdır (orman gülü, kızılcık, fındık, defne).
- Bozkır (step): Yağış yetersizliği yüzünden ağaç yetişmeyen yerlerde ilkbaharda yeşerip yazın sararan otlardır (İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu). Ormanı insan eliyle yok edilen yerde oluşan bozkıra antropojen bozkır denir.
- Alpin çayır: Yüksek dağlarda orman üst sınırının üstünde, kısa yazda yeşeren gür otlardır; yaylacılığı ve büyükbaş hayvancılığı besler. Orman alt sınırını kuraklık, üst sınırını soğuk belirler.
Sık yapılan hatalar
- Maki mi garig mi? Maki, kızılçam ormanı tahrip edilince gelişir; daha uzun boylu ve sıktır (defne, mersin, kocayemiş). Garig, maki de tahrip edilince gelişir; bodur ve seyrektir (kekik, adaçayı, lavanta). Karadeniz kıyısındaki karışık çalılık ise psödomakidir.
- Orografik mi cephesel mi? Orografikte havayı yükselten bir dağ yamacıdır (Doğu Karadeniz); cephesel yağışta sıcak ve soğuk iki hava kütlesinin karşılaşmasıdır (Türkiye'nin kış yağışları). Öğleden sonra kısa süren sağanak (kırkikindi) ise konveksiyoneldir.
- En çok yağış alan yer Rize ve Doğu Karadeniz kıyısıdır; en az yağış alanlar Konya Ovası–Tuz Gölü çevresi ve Iğdır Ovası'dır. 'En sıcak' ile 'en çok yağış'ı karıştırma: yazın en sıcak yer Güneydoğu Anadolu, kışın en ılık yer Akdeniz kıyısıdır.
- Bozkır ile alpin çayırı karıştırma: İkisi de ağaçsızdır ama bozkırda ağacı engelleyen kuraklık, alpin çayırda soğuktur. Aynı şekilde orman alt sınırını kuraklık, üst sınırını soğuk belirler.
- Poyraz ile lodosu karıştırma: Poyraz kuzeydoğudan soğuk eser, kar getirir; lodos güneybatıdan sıcak eser, karları eritir. Fön de sıcaklığı yükseltir; onu tanıtan yönü değil, havanın dağdan inerek ısınmasıdır.
- Denizellik yıllık sıcaklık farkını azaltır, karasallık artırır. Güneyde olmak her zaman sıcak demek değildir: yükselti ve karasallık enlemin etkisini bastırabilir.
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
Sonraki konu: Hukukun Temel KavramlarıSınavMod'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.