Hukukun Temel Kavramları
Sosyal düzen kuralları, yaptırım türleri, hukukun kaynakları ve dalları, hak türleri ile kişi, ehliyet, hısımlık ve yerleşim yeri konularının güncel mevzuata göre özeti. Konuyu pekiştirmek için özgün sorular içerir.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Sosyal düzen kuralları
- Toplum hayatını düzenleyen kurallar: din, ahlak, görgü (adap), örf ve âdet ile hukuk kurallarıdır.
- Din kuralının yaptırımı uhrevi ve vicdanidir. Örnek: İnanan kişinin, işlediği günah yüzünden öbür dünyada hesap vereceğine inanması.
- Ahlak kuralının yaptırımı vicdan azabı ve toplumun kınamasıdır. Örnek: Arkadaşına yalan söyleyen kişinin vicdanının rahatsız olması.
- Görgü ile örf ve âdet kurallarının yaptırımı toplumsal tepkidir: ayıplama, dışlanma. Örnek: Taziye evinde yüksek sesle gülen kişinin kınanması.
- Hukuk kuralını ötekilerden ayıran temel özellik: devlet koyar ve yaptırımı devlet gücüyle, gerekirse zorla uygulanır.
- Hukuk kuralı genel, soyut ve süreklidir. Emredici kural taraflarca değiştirilemez; tamamlayıcı (yedek) kural, taraflar aksini kararlaştırmadıysa uygulanır. Örnek: Ödeme yeri kararlaştırılmadıysa para borcu alacaklının yerleşim yerinde ödenir (TBK m. 89).
Yaptırım türleri
- Ceza: suç ya da kabahat işleyene uygulanır; hapis, adli para cezası, idari para cezası, disiplin cezası gibi. Örnek: Kırmızı ışıkta geçen sürücüye para cezası yazılması.
- Cebri icra: borç, devlet zoruyla yerine getirtilir. Örnek: Borcunu ödemeyenin malının haczedilmesi, kirayı ödemeyen kiracının tahliyesi.
- Tazminat: verilen zararın parayla giderilmesidir; maddi ya da manevi olabilir. Örnek: Kazada kusurlu sürücünün diğer aracın tamir parasını ödemesi.
- İptal: hukuka aykırı bir işlemin yetkili makamca ortadan kaldırılması. Örnek: Kanuna aykırı bir yönetmeliğin Danıştayca iptali; aldatılarak sözleşme yapan kişinin 1 yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmesi (TBK m. 36, 39).
- Kesin hükümsüzlük (butlan): kanunun emredici hükmüne, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı ya da konusu imkânsız sözleşme baştan geçersizdir (TBK m. 27). Örnek: Uyuşturucu satışı için yapılan sözleşme.
- Yokluk: işlemin kurucu unsuru hiç yoktur, işlem hukuken hiç doğmamıştır. Örnek: Evlendirme memuru önünde yapılmayan, yalnızca dinî törenle kıyılan nikâh.
Hukukun kaynakları ve normlar hiyerarşisi
- Asıl (bağlayıcı) kaynaklar: yazılı kaynaklar ve yazısız kaynak olan örf ve âdet hukuku. Yargı kararları ve bilimsel görüşler (doktrin) yardımcı kaynaktır; ancak Anayasa Mahkemesi kararları ile Yargıtay içtihadı birleştirme kararları bağlayıcıdır.
- Yazılı kaynakların sırası (üstten alta): Anayasa → kanun ve usulüne göre yürürlüğe konmuş milletlerarası andlaşma → Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK) → yönetmelik → genelge, yönerge gibi işlemler. Alttaki üsttekine aykırı olamaz.
- CBK ile kanun çelişirse kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz hâle gelir. Temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez (Anayasa m. 104).
- 2017 değişikliğiyle kanun hükmünde kararname (KHK), tüzük ve sıkıyönetim kaldırıldı; yeni KHK ve tüzük çıkarılamaz. Olağanüstü hâlde çıkarılan CBK ise kanun hükmündedir ve aynı gün TBMM onayına sunulur (m. 119).
- Temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşma ile kanun aynı konuda çatışırsa andlaşma esas alınır (m. 90).
- Kanunda uygulanabilir hüküm yoksa hâkim önce örf ve âdet hukukuna, o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı koyacağı kurala göre karar verir (TMK m. 1). Örf ve âdet: uzun süre tekrarlanan ve toplumca bağlayıcı sayılan kuraldır.
Hukukun dalları ve hak türleri
- Kamu hukuku: devletin üstün konumda olduğu ilişkiler. Anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama (usul) hukuku, devletler genel hukuku. Örnek: Vergi dairesinin vergi cezası kesmesi.
- Özel hukuk: eşit kişiler arasındaki ilişkiler. Medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku, devletler özel hukuku. Örnek: İki komşunun araba alım satımı.
- Karma hukuk: iki dalın özelliğini birlikte taşır. İş hukuku, sosyal güvenlik hukuku. Örnek: İşçi ile işveren arasındaki ilişki.
- Hak: hukuk düzenince kişiye tanınan ve korunan yetkidir. Kamu hakları kamu hukukundan doğar (seçme, seçilme, dilekçe hakkı); özel haklar özel hukuktan doğar.
- Mutlak hak herkese karşı ileri sürülür: mülkiyet, kişilik hakları, fikrî haklar. Nisbi hak yalnız belli kişiye karşı ileri sürülür: alacak hakkı. Örnek: Ev sahibi kira bedelini yalnız kiracıdan isteyebilir.
- Yenilik doğuran hak, tek taraflı açıklamayla bir hukuki durumu kurar, değiştirir ya da sona erdirir (önalım hakkını kullanma, sözleşmeyi feshetme). Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar devredilemez, mirasçıya geçmez (vasiyet yapma).
Gerçek kişi ve tüzel kişi
- Kişi: haklara ve borçlara sahip olabilen varlıktır. Gerçek kişi insandır; tüzel kişi, hukukun kişilik tanıdığı topluluktur.
- Kişilik, çocuğun sağ ve tam olarak doğmasıyla başlar, ölümle biter (TMK m. 28).
- Ölüm karinesi: ölümüne kesin gözle bakılan bir durumda kaybolan kişi, cesedi bulunmasa da ölmüş sayılır (m. 31). Gaiplik kararı: ölüm tehlikesinden en az 1 yıl ya da son haberden en az 5 yıl sonra mahkemeden istenir (m. 33).
- Tüzel kişiler: kişi toplulukları (dernek, ticaret şirketi) ve mal toplulukları (vakıf). Kamu tüzel kişilerine örnek: devlet, il özel idaresi, belediye, köy, üniversite.
- Tüzel kişi; cins, yaş, hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı haklar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir (m. 48).
- Tüzel kişi, fiil ehliyetini gerekli organlara sahip olunca kazanır (m. 49). Yerleşim yeri, kuruluş belgesinde aksi yoksa işlerinin yönetildiği yerdir (m. 51).
Hak ehliyeti, fiil ehliyeti ve kısıtlılık
- Hak ehliyeti: haklara ve borçlara sahip olabilme. Her insanda vardır, herkes eşittir (m. 8). Sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düşülen andan başlar (m. 28). Kimse ondan vazgeçemez (m. 23).
- Fiil ehliyeti: kendi işlemleriyle hak edinip borç altına girebilme. Üç koşulu: ayırt etme gücü, erginlik, kısıtlı olmamak (m. 10).
- Erginlik 18 yaşın doldurulmasıyla başlar; evlenen de ergin olur (m. 11). 15 yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir (m. 12). Evlenme yaşı 17; hâkim olağanüstü durumda 16 yaşını dolduranın evlenmesine izin verebilir (m. 124).
- Ayırt etme gücü olmayanın işlemleri, kanundaki ayrık durumlar dışında hukuki sonuç doğurmaz (m. 15). Örnek: Ağır sarhoş birinin o anda imzaladığı satış sözleşmesi.
- Ayırt etme gücü olan küçük ve kısıtlı, yasal temsilcisinin rızası olmadan borç altına giremez; karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada rıza gerekmez; haksız fiilinden sorumludur (m. 16). Örnek: 16 yaşındaki Ali, dedesinin hediye ettiği bisikleti tek başına kabul edebilir.
- Kısıtlama sebepleri: akıl hastalığı ya da akıl zayıflığı; savurganlık, alkol ya da uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim; hapis cezasının infazı; kişinin kendi isteği (yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik, ağır hastalık) (m. 405-408).
Hısımlık ve yerleşim yeri
- Kan hısımlığı: biri diğerinden gelenler arasında üstsoy-altsoy (anne, dede, torun), ortak kökten gelenler arasında yansoy (kardeş, amca, kuzen) hısımlığı vardır (m. 17).
- Derece, hısımları birbirine bağlayan doğum sayısıyla bulunur. Örnek: Babam 1., kardeşim 2., amcam 3., kuzenim 4. derece kan hısımımdır.
- Kayın hısımlığı: bir eş ile diğer eşin kan hısımları arasında, aynı tür ve derecede kurulur; evlilik sona erse de kalkmaz (m. 18). Örnek: Eşimin annesi 1., eşimin kardeşi 2. derece kayın hısımımdır.
- Hısımlık; evlenme yasağı (m. 129), miras ve tanıklıktan çekinme gibi konularda sonuç doğurur.
- Yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Aynı anda birden çok yerleşim yeri olamaz; bu kural ticari ve sınai kuruluşlara uygulanmaz (m. 19). Yenisi edinilmedikçe eskisi sürer (m. 20).
- Velayet altındaki çocuğun yerleşim yeri ana ve babasınınki, vesayet altındakinin ise vesayet makamının bulunduğu yerdir (m. 21). Okumak için bir yerde bulunmak ya da sağlık, bakım veya ceza kurumuna konulmak yeni yerleşim yeri kazandırmaz (m. 22).
Sık yapılan hatalar
- Hak ehliyeti doğumla değil, ana rahmine düşülen anda başlar; ama bu, çocuğun sağ doğması koşuluna bağlıdır. Ölü doğan çocuk hiç hak ehliyeti kazanmamış sayılır. Kişilik ise sağ ve tam doğumla başlar.
- Tüzel kişinin hak ehliyeti sınırsız değildir: cins, yaş, hısımlık gibi insana özgü niteliklere bağlı haklara sahip olamaz. Örneğin evlenemez, evlat edinemez, velayet hakkı olamaz.
- Ahlak kuralının yaptırımı vicdani ve toplumsaldır; devlet zoru yoktur. Bir kural hem ahlak hem hukuk kuralı olabilir (öldürme yasağı gibi); devlet yaptırımı, onun hukuk kuralı olmasından gelir.
- 2017'den sonra yeni KHK ve tüzük çıkarılamaz, Bakanlar Kurulu da yoktur. CBK kanunun altındadır; yalnız olağanüstü hâl CBK'si kanun hükmündedir. Daha önce çıkarılmış KHK ve tüzükler kaldırılmadıkça yürürlükte kalır (Anayasa geçici m. 21).
- Eski kitaplardaki 'bir yıl veya daha uzun hapis cezası alan kısıtlanır' kuralı 2024'te değişti: hapis cezası infaz edilen ergin kendi isteğiyle kısıtlanır; toplam 5 yıl veya daha fazla hapiste isteği olmasa da gerekirse kısıtlanabilir (TMK m. 407).
- Eşler birbirinin hısımı değildir. Bir eşin kan hısımları ile diğer eşin kan hısımları arasında da hısımlık doğmaz; örneğin bacanaklar ya da eltiler birbirinin hısımı sayılmaz.
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
Sınav Motoru'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.