Öğrenme Psikolojisi
Öğrenmenin nasıl gerçekleştiğini açıklayan davranışçı, sosyal bilişsel ve bilişsel kuramları; güdülenme ve transfer konularını anlatır. Sınavda çoğunlukla sınıftan alınmış kısa örnek olaylarla, “bu davranışı hangi ilke açıklar?” biçiminde sorulur.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Öğrenme ve onu etkileyen etmenler
- Öğrenme: Yaşantı (deneyim, tekrar) sonucu davranışta oluşan, oldukça kalıcı değişmedir.
- Öğrenme sayılmayanlar: büyüme ve olgunlaşma (ergenlikte sesin kalınlaşması), ilaç, yorgunluk ya da hastalığın yol açtığı geçici değişiklikler, refleksler ve içgüdüler.
- Öğrenene bağlı etmenler: hazırbulunuşluk, yaş, zekâ, güdü, kaygı ve ön öğrenmeler. Orta düzey kaygı öğrenmeyi destekler, çok yüksek kaygı engeller.
- Yönteme bağlı etmenler: Zamana yayılarak (aralıklı) çalışmak, tek oturumda yığarak çalışmaktan daha kalıcıdır; etkin katılım ve geri bildirim öğrenmeyi artırır.
- Malzemeye bağlı etmenler: Anlamlı ve düzenli konu kolay öğrenilir; birbirine çok benzeyen konular art arda çalışılırsa birbirine karışır.
Klasik koşullanma: Pavlov ve Watson
- Pavlov: Köpeğe yemek (koşulsuz uyarıcı) verilmeden hemen önce zil (nötr uyarıcı) çalındı. Birçok eşleştirmeden sonra zil tek başına salya akıttı: zil koşullu uyarıcı, salya koşullu tepki oldu.
- Watson: “Küçük Albert” deneyinde beyaz fare, ürkütücü bir gürültüyle eşleştirildi ve bebek fareden korkmaya başladı. Korku gibi duygular da koşullanmayla öğrenilebilir.
- Genelleme: Koşullu uyarıcıya benzeyen uyarıcılara da aynı tepki verilir (Albert'in tavşandan, kürklü paltodan da korkması). Ayırt etme: Tepki yalnız asıl uyarıcıya verilir (köpeğin yalnız belli tondaki zile salya akıtması).
- Sönme: Koşullu uyarıcı, koşulsuz uyarıcı olmadan tekrar tekrar verilirse koşullu tepki zayıflar ve kaybolur.
- Kendiliğinden geri gelme: Sönmüş tepki, bir süre ara verildikten sonra koşullu uyarıcıyla karşılaşılınca kısa süreliğine yeniden görülür.
- Üst düzey koşullanma: Koşullu uyarıcı (zil) yeni bir nötr uyarıcıyla (ışık) eşleştirilir; ışık da tepki doğurmaya başlar.
Edimsel koşullanma: Thorndike ve Skinner
- Thorndike: Kafesteki kedi, deneme-yanılmayla kapıyı açmayı öğrenir (bağ kuramı). Yasaları: hazırbulunuşluk, tekrar (alıştırma) ve etki (hoşa giden sonuç bağı güçlendirir).
- Skinner: Davranışı sonucu belirler. Pekiştirme davranışı artırır, ceza azaltır. “Olumlu” ortama bir şey eklemek, “olumsuz” ortamdan bir şey çıkarmak demektir.
- Olumlu pekiştirme: Hoşa giden bir şey eklenir (doğru cevaba övgü). Olumsuz pekiştirme: Hoşa gitmeyen bir şey çıkarılır (ödevini yapanın ek ödevi kaldırılır). İkisinde de davranış artar.
- Olumlu ceza (birinci tür): Hoşa gitmeyen bir şey eklenir (ek görev, uyarı). Olumsuz ceza (ikinci tür): Hoşa giden bir şey alınır (teneffüs kısaltılır). İkisinde de davranış azalır.
- Tarifeler: sabit oranlı (her 5 doğruya 1 yıldız), değişken oranlı (kaçıncı denemede geleceği belirsiz; sönmeye en dirençli), sabit aralıklı (belli günlerdeki sınav: sınav yaklaşınca çalışma artar), değişken aralıklı (habersiz sınav: düzenli çalışma).
- Şekil verme: Hedef davranışa yaklaşan her küçük adım pekiştirilir. Premack ilkesi: Sevilen, sık yapılan etkinlik sevilmeyeni pekiştirir (“Önce okuma, sonra top oyunu.”).
Sosyal bilişsel kuram: Bandura
- İnsan başkalarını (modeli) gözleyerek de öğrenir; öğrenmek için davranışı kendisinin yapıp ödül alması gerekmez (Bobo bebek deneyi).
- Model alma süreçleri sırasıyla: dikkat → hatırda tutma → uygulama (davranışa dönüştürme) → güdülenme.
- Dolaylı pekiştirme: Modelin ödüllendirildiğini gören öğrencinin aynı davranışı yapma isteği artar. Dolaylı ceza: Modelin cezalandırıldığını görünce davranış azalır.
- Öz yeterlik: Bir işi başarabileceğine olan inançtır. Kaynakları: kendi başarı yaşantıları (en güçlüsü), başkalarını gözleme, sözel ikna, duygusal ve bedensel durum.
- Karşılıklı belirleyicilik: Kişi (düşünce ve inançlar), davranış ve çevre birbirini karşılıklı olarak etkiler.
- Öğrenme ile performans aynı şey değildir: Öğrenilen davranış hemen gösterilmeyebilir, uygun durum gelince ortaya çıkar.
Bilgi işleme kuramı ve unutma
- Duyusal kayıt: Duyulara gelen her şey çok kısa süre (yarım saniye ile birkaç saniye) tutulur. Dikkat edilen bilgi kısa süreli belleğe geçer.
- Kısa süreli (çalışan) bellek: Kapasitesi sınırlıdır (yaklaşık 7±2 birim); bilgi tekrar edilmezse yaklaşık 15–30 saniyede kaybolur. Öbekleme (gruplama) bu sınırı verimli kullandırır: 0532 418 72 63.
- Uzun süreli bellek: Kapasitesi sınırsız kabul edilir. Anlamsal (kavram ve bilgiler), olaysal (yaşanan olaylar) ve işlemsel (bisiklet sürmek gibi beceriler) bölümleri vardır.
- Kodlama stratejileri: anlamlandırma (yeni bilgiyi bildiklerine bağlama, kendi örneğini verme), örgütleme (kavram haritası, tablo), anımsatıcılar (baş harflerden cümle, kafiye).
- Unutma kuramları: bozulma (kullanılmayan bilginin izi silikleşir), bozucu etki (ket vurma), geri getirme başarısızlığı (bilgi var ama ipucu yok: “dilimin ucunda”), güdülenmiş unutma (acı veren anıyı bastırma).
- İleriye ket vurma: Eski öğrenme, yenisini hatırlamayı zorlaştırır. Geriye ket vurma: Yeni öğrenme, eskisini hatırlamayı zorlaştırır (yeni şifreyi öğrenince eskisini hatırlayamamak).
Gestalt, Ausubel, Bruner ve yapılandırmacılık
- Gestalt (Wertheimer, Köhler, Koffka): Bütün, parçaların basit toplamından farklıdır. Köhler'in şempanzesi sopaları birleştirip muza ulaşır: içgörü, çözümün birden kavranmasıdır.
- Ausubel: Anlamlı öğrenme, yeni bilginin öğrencinin bildikleriyle ilişkilendirilmesidir. Sunuş yoluyla öğretimde genelden özele (tümdengelim) gidilir.
- Ön örgütleyici: Derse başlarken verilen, yeni konuyu eski bilgilere bağlayan genel çerçevedir (kavram haritası, kısa özet, benzetme).
- Bruner: Buluş yoluyla öğrenmede öğrenci örneklerden kuralı kendisi bulur; özelden genele (tümevarım) gidilir.
- Bruner'in sarmal programı: Aynı konu yıllar içinde derinleşerek yeniden ele alınır. Temsil evreleri: eylemsel, imgesel, sembolik.
- Yapılandırmacılık: Bilgi öğrenciye hazır aktarılmaz; öğrenci onu ön bilgilerinin üzerine kendisi kurar. Piaget bireysel, Vygotsky sosyal yapılandırmayı (yakınsal gelişim alanı) öne çıkarır; öğretmen rehberdir.
Güdülenme ve transfer
- İçsel güdü: Etkinliğin kendisi ödüldür (merak, zevk). Dışsal güdü: Not, ödül ya da övgü için yapılır.
- Maslow: fizyolojik → güvenlik → ait olma ve sevgi → saygınlık → kendini gerçekleştirme. Alttaki ihtiyaç büyük ölçüde karşılanmadan üstteki öne çıkmaz (aç gelen öğrenci derse odaklanamaz).
- Weiner (yükleme): Başarının ya da başarısızlığın nedeni üç boyutta incelenir: iç–dış, kalıcı–değişken, kontrol edilebilir–edilemez.
- Yetenek: iç, kalıcı, kontrol edilemez. Çaba: iç, değişken, kontrol edilebilir. Görev güçlüğü: dış, kalıcı, kontrol edilemez. Şans: dış, değişken, kontrol edilemez.
- Olumlu transfer: Önceki öğrenme yenisini kolaylaştırır (mandolin çalan bağlamayı kolay öğrenir). Olumsuz transfer: zorlaştırır (F klavyeye alışan Q klavyede zorlanır).
- Yakın transfer: Öğrenilen, benzer bir durumda kullanılır. Uzak transfer: Çok farklı bir durumda kullanılır (derste öğrenilen eleştirel düşünmeyi gazete haberlerini değerlendirirken kullanmak).
Sık yapılan hatalar
- Olumsuz pekiştirme ceza değildir: Olumsuz pekiştirmede hoşa gitmeyen bir şey ortamdan ÇIKARILIR ve davranış ARTAR. Pekiştirme her zaman davranışı artırır, ceza her zaman azaltır.
- “Olumsuz” sözcüğü “kötü” değil, “çıkarma” demektir. Hoşa gitmeyen bir şey vermek (ek ödev) olumsuz pekiştirme değil, olumlu (birinci tür) cezadır.
- Olumsuz cezayı sönmeyle karıştırma: Olumsuz cezada öğrencinin sevdiği başka bir şey alınır (teneffüs süresi). Sönmede ise davranışı sürdüren pekiştireç kesilir (ilgi bekleyen öğrencinin görmezden gelinmesi).
- Genelleme transfer değildir: Genelleme, koşullu uyarıcıya benzeyen bir uyarıcıya aynı tepkinin verilmesidir (beyaz önlüklü öğretmenden korkan çocuğun beyaz önlüklü hemşireden de korkması). Transfer ise öğrenilen bilgi ve becerinin yeni bir öğrenmeyi kolaylaştırması ya da zorlaştırmasıdır.
- Dolaylı pekiştirmede ödülü alan model, davranışı artan ise onu izleyen öğrencidir. “Dolaylı” ile “olumsuz” pekiştirmeyi karıştırma.
- Ket vurmanın yönünü hatırlanamayan bilgiye bakarak bul: Unutulan eski bilgiyse geriye, yeni bilgiyse ileriye ket vurmadır. Üst düzey koşullanmada yeni uyarıcı koşullu uyarıcıyla eşleştirilir; genellemede eşleştirme yoktur, yalnız benzerlik vardır.
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
Sonraki konu: Gelişim PsikolojisiSınav Motoru'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.