Gelişim Psikolojisi
İnsanın bedensel, bilişsel, duygusal, sosyal ve ahlaki yönden yaşam boyu nasıl değiştiğini; Piaget, Vygotsky, Erikson, Kohlberg gibi kuramcıların bu değişimi nasıl açıkladığını anlatan konudur. MEB-AGS Eğitim Bilimleri testinde sınıf örnekleri üzerinden “hangi kavram, hangi evre, hangi kuramcı” sorularıyla sık karşına çıkar.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Temel kavramlar ve gelişim ilkeleri
- Büyüme: Boy, kilo gibi ölçülebilen nicel artıştır. “Ali bir yılda 6 cm uzadı.”
- Olgunlaşma: Kalıtımla gelen gizil gücün, zamanı gelince kendiliğinden ortaya çıkmasıdır; öğrenme ise yaşantıyla davranışta oluşan kalıcı değişmedir. Kasları hazır olmayan bebeğe yürüme öğretilemez.
- Hazırbulunuşluk: Yeni bir öğrenme için gereken olgunluğa, ön bilgi-beceriye ve ilgiye sahip olmaktır. Bölmeye geçmeden önce çarpmayı yoklamak buna örnektir.
- Kritik dönem: Bir özelliğin kazanılması için en uygun zamandır; kaçırılırsa kazanmak çok zorlaşır. Lorenz'in kaz yavruları, yumurtadan çıktıktan kısa süre sonra gördükleri ilk hareketli varlığı izlemiştir (iz bırakma).
- Gelişim sürekli ve sıralıdır; basamaklar atlanmaz ama hızı dönemden döneme ve kişiden kişiye değişir (bireysel farklılıklar).
- Gelişimin yönü: baştan ayağa (önce baş kontrolü, sonra yürüme), merkezden uca (önce kol, sonra parmaklar), genelden özele (önce bütün vücutla, sonra yalnız elle tepki).
Gelişimi etkileyen çevre: Bronfenbrenner
- Gelişimi kalıtım ve çevre birlikte belirler. Doğumdan önce annenin beslenmesi, hastalıkları, sigara-alkol kullanımı ve stresi; doğumdan sonra beslenme, aile tutumu ve sosyoekonomik düzey etkilidir.
- Bronfenbrenner'e göre çocuk, iç içe geçmiş çevre sistemleri içinde gelişir; en içte çocuğun kendisi vardır.
- Mikrosistem: Çocuğun doğrudan içinde olduğu ortamlardır: aile, sınıf, arkadaş grubu.
- Mezosistem: Mikrosistemler arasındaki bağdır: veli–öğretmen görüşmesi, ailenin okulla işbirliği.
- Ekzosistem: Çocuğun içinde olmadığı ama dolaylı olarak etkilendiği ortamlardır: anne-babanın iş yeri, yerel yönetim kararları.
- Makrosistem: Kültür, değerler ve yasalardır. Kronosistem: Zamanın ve yaşam olaylarının etkisidir: taşınma, anne-babanın boşanması.
Piaget: bilişsel gelişim
- Şema, zihindeki bilgi kalıbıdır. Özümseme (özümleme): Yeni bir şeyi var olan şemaya katmaktır; ilk gördüğü kamyona “büyük araba” demek gibi.
- Uyma (düzenleme): Var olan şema yetmeyince onu değiştirmek ya da yeni şema kurmaktır. Dengeleme, ikisi arasındaki dengeyi kurmaktır ve gelişimin itici gücüdür.
- Duyusal-motor dönem (0–2 yaş): Çocuk duyuları ve hareketleriyle öğrenir; nesne sürekliliğini kazanır, örtünün altına saklanan oyuncağı arar.
- İşlem öncesi dönem (2–7 yaş): Dil ve sembolik oyun gelişir (sopayı at yapmak). Benmerkezcilik, animizm (“Ay bizimle yürüyor.”) ve tek boyuta odaklanma (merkezleme) görülür; korunum yoktur.
- Somut işlemler dönemi (7–11 yaş): Korunum, tersine çevirebilme, sınıflama ve sıralama kazanılır; çocuk mantıklı düşünür ama somut nesneler üzerinden.
- Soyut işlemler dönemi (11 yaş ve sonrası): Soyut ve varsayımsal düşünülür (“Yer çekimi olmasaydı…”); hipotez kurulur, değişkenler tek tek sınanır.
Vygotsky ve Bruner
- Vygotsky: Gelişimi sosyal etkileşim, kültür ve dil yönlendirir; bilgi önce kişiler arasında, sonra çocuğun zihninde oluşur.
- Yakınsak gelişim alanı: Çocuğun tek başına yapabildiği ile bir yetişkinin ya da daha yetkin bir akranın yardımıyla yapabildiği arasındaki alandır. Öğretim bu alanı hedeflemelidir.
- İskele kurma: Öğrenciye ihtiyacı kadar destek verip, ilerledikçe desteği azaltmaktır. Terimi Wood, Bruner ve Ross (1976) kullanmıştır; Vygotsky'nin kuramıyla birlikte anılır.
- Özel konuşma: Çocuğun kendine yönelik sesli konuşmasıdır (“Önce kırmızıyı koyacağım…”). Düşünceyi ve davranışı yönlendirir; zamanla içselleşip iç konuşmaya dönüşür.
- Bruner'in temsil biçimleri: eylemsel (yaparak: boncukları elle saymak), imgesel (resim ve şemayla), sembolik (sözcük ve simgeyle: 3 + 2 = 5).
- Bruner'e göre her konu, çocuğun düzeyine uygun biçimde sunulursa her yaşta öğretilebilir; konular giderek derinleşen sarmal bir programla yeniden ele alınmalıdır.
Freud ve Erikson
- Freud: Kişilik id (haz ilkesi), ego (gerçeklik ilkesi) ve süperegodan (vicdan, ahlak kuralları) oluşur.
- Psikoseksüel dönemler (yaklaşık): oral (0–1), anal (1–3), fallik (3–6), gizil (6–12), genital (12+). Bir dönemdeki aşırı doyum ya da yoksunluk saplantıya yol açabilir.
- Savunma mekanizmaları kaygıdan korunmanın bilinç dışı yollarıdır: bastırma, yansıtma (kendi kıskançlığını başkasına yüklemek), yer değiştirme, akla uygun hâle getirme, gerileme, yüceltme (öfkeyi spora yöneltmek).
- Erikson: Kişilik ömür boyu süren 8 psikososyal evrede gelişir; her evrede çözülmesi gereken bir çatışma vardır ve sosyal çevre belirleyicidir.
- Çocukluk evreleri: temel güvene karşı güvensizlik (0–1,5), özerkliğe karşı utanç ve şüphe (1,5–3), girişimciliğe karşı suçluluk (3–6), çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu (6–12).
- Ergenlik ve yetişkinlik: kimlik kazanmaya karşı rol karmaşası (12–18), yakınlığa karşı yalıtılmışlık, üretkenliğe karşı durgunluk, benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk.
Ahlak gelişimi: Piaget ve Kohlberg
- Piaget – ahlak öncesi dönem (yaklaşık 5 yaşa kadar): Çocuk kuralları henüz anlamaz, oyunu kendi bildiği gibi oynar.
- Dışa bağımlı (heteronom) ahlak, yani ahlaki gerçekçilik (yaklaşık 5–10 yaş): Kurallar büyüklerce konmuştur ve değişmez; davranış niyete göre değil, sonucun büyüklüğüne göre yargılanır.
- Özerk (otonom) ahlak, yani ahlaki görecelik (yaklaşık 10 yaş ve sonrası): Kuralların anlaşmayla değişebileceği anlaşılır; yargıda niyet dikkate alınır.
- Kohlberg (ahlaki ikilemlerle çalıştı) – gelenek öncesi düzey: 1. ceza ve itaat yönelimi (ceza almamak için uymak), 2. saf çıkarcı yönelim (“Bana ne yararı var?”).
- Geleneksel düzey: 3. iyi çocuk yönelimi (onay kazanmak, “iyi biri” görünmek), 4. kanun ve düzen yönelimi (kurallar düzen için vardır, görev bilinci).
- Gelenek sonrası düzey: 5. sosyal sözleşme yönelimi (yasalar ortak yarar için yapılmış, değiştirilebilir anlaşmalardır), 6. evrensel ahlak ilkeleri yönelimi (adalet, insan onuru, vicdan).
Dil gelişimi, benlik ve ergenlik
- Dil gelişimi sırası: ağlama, agulama, anlamsız heceleme (“ba-ba-ba”), tek sözcüklü cümle (yaklaşık 1 yaş: “Su!” = “Su istiyorum.”), telgraf konuşma (yaklaşık 2 yaş: “Anne su.”).
- Dil kuramları: Skinner dili taklit ve pekiştirmeyle, Chomsky doğuştan gelen dil edinim aygıtıyla açıklar.
- Benlik kavramı, kişinin kendini nasıl gördüğüdür (“Ben resimde iyiyim.”); benlik saygısı ise kendine verdiği değerdir. Öğretmenin geri bildirimi ikisini de etkiler.
- Ergenlik; hızlı bedensel değişim, soyut düşünme, kimlik arayışı ve akran grubunun öneminin artmasıyla belirginleşir.
- Elkind – ergen benmerkezciliği: hayali seyirci (herkesin kendisini izlediğini sanmak) ve kişisel efsane (kendini eşsiz, anlaşılmaz ve yenilmez sanmak: “Bana bir şey olmaz.”).
- Marcia – kimlik statüleri: kimlik başarısı (araştırdı ve karar verdi), moratoryum (araştırıyor, henüz karar yok), ipotekli kimlik (araştırmadan ailenin seçimini benimsedi), kimlik dağınıklığı (ne araştırıyor ne karar veriyor).
Sık yapılan hatalar
- Piaget ile Vygotsky'de dil: Piaget'ye göre düşünce dilden önce gelir ve gelişim öğrenmeyi önceler; Vygotsky'ye göre dil düşünceyi biçimlendirir ve iyi öğretim gelişimi ileri çeker. Çocuğun kendi kendine konuşmasına Piaget “benmerkezci konuşma” der ve benmerkezciliğin belirtisi sayar; Vygotsky ise “özel konuşma” der ve ona düşünceyi yönlendirme işlevi verir.
- Yakınsak gelişim alanını iskele kurmayla karıştırma: Yakınsak gelişim alanı, tek başına yapılan ile yardımla yapılan arasındaki bir alandır; iskele kurma ise bu alanda verilen ve öğrenci ilerledikçe azaltılan destektir.
- Erikson'da sırayı ve yaşı birlikte düşün: güven → özerklik → girişimcilik → çalışkanlık → kimlik → yakınlık → üretkenlik → benlik bütünlüğü. “Utanç ve şüphe” 1,5–3 yaşın, “suçluluk” 3–6 yaşın, “aşağılık duygusu” ilkokul çağının olumsuz ucudur.
- Kohlberg'de evreyi davranış değil gerekçe belirler: “Kopya çekmem” kararı ceza korkusuyla verilirse 1. evre, “Öğretmenim beni iyi biri bilsin” diye verilirse 3. evre, “Kurallar düzen için var” diye verilirse 4. evredir. Evreler sırayla geçilir, atlanmaz.
- Hayali seyirciyi kişisel efsaneyle karıştırma: “Herkes bana bakıyor” hayali seyirci; “Benim yaşadığımı kimse anlayamaz, bana bir şey olmaz” kişisel efsanedir.
- Olgunlaşmayı hazırbulunuşlukla karıştırma: Olgunlaşma kalıtımla kendiliğinden gelir ve hazırbulunuşluğun yalnızca bir parçasıdır; hazırbulunuşlukta ön öğrenmeler ve ilgi de vardır.
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
Sonraki konu: RehberlikSınav Motoru'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.