1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu
Türk millî eğitiminin amaçlarını, 14 temel ilkesini, eğitim sisteminin yapısını ve öğretmenlik, okul binası ve eğitim araç-gereçleriyle ilgili hükümleri güncel kanun metnine göre anlatan konudur. AGS Mevzuat testinde çoğunlukla okuldan bir uygulama verilir ve hangi ilkeye dayandığı sorulur.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Kanunun kapsamı ve millî eğitimin amaçları (md. 1-3)
- Md. 1 (kapsam): 1973 tarihli Kanun; millî eğitimin amaç ve ilkelerini, sistemin genel yapısını, öğretmenlik mesleğini, okul bina ve tesislerini, eğitim araç-gereçlerini ve Devletin eğitimdeki görev ve sorumluluğunu kapsar. Ayrı bir 'amaç' maddesi yoktur.
- Md. 2, genel amaç 1 (yurttaş): Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Atatürk milliyetçiliğine bağlı; millî, ahlaki, insani, manevi ve kültürel değerleri benimseyen; Türkiye Cumhuriyetine karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış hâline getirmiş yurttaşlar yetiştirmek.
- Genel amaç 2 (kişilik): Beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımından dengeli; hür ve bilimsel düşünen; yapıcı, yaratıcı ve verimli kişiler yetiştirmek. Genel amaç 3 (meslek): İlgi, istidat ve kabiliyetleri geliştirerek hayata hazırlamak ve meslek sahibi yapmak.
- Böylece bireyin ve toplumun refah ve mutluluğunu artırmak, kalkınmayı hızlandırmak ve Türk Milletini çağdaş uygarlığın yapıcı, yaratıcı, seçkin bir ortağı yapmak hedeflenir.
- Md. 3 (özel amaçlar): Kanun özel amaçları tek tek saymaz. Her derece ve türdeki okulun özel amaçları, genel amaçlara ve temel ilkelere uygun olarak belirlenir.
- Kanun 14 temel ilke sayar (md. 4-17): genellik ve eşitlik, ferdin ve toplumun ihtiyaçları, yöneltme, eğitim hakkı, fırsat ve imkân eşitliği, süreklilik, Atatürk inkılap ve ilkeleri ve Atatürk milliyetçiliği, demokrasi eğitimi, laiklik, bilimsellik, planlılık, karma eğitim, eğitim kampüsleri ve okul ile ailenin iş birliği, her yerde eğitim.
Temel ilkeler (1): md. 4-9
- Genellik ve eşitlik (md. 4): Eğitim kurumları dil, ırk, cinsiyet, engellilik ve din ayrımı gözetilmeksizin herkese açıktır; hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. ('Engellilik' 2014'te eklendi.)
- Ferdin ve toplumun ihtiyaçları (md. 5): Millî eğitim hizmeti, vatandaşların istek ve kabiliyetleri ile toplumun ihtiyaçlarına göre düzenlenir.
- Yöneltme (md. 6): Öğrenciler ilgi, istidat ve kabiliyetlerine göre çeşitli program veya okullara yöneltilir. Ortaöğretime hazırlık sınıfı konulabilir. Yöneltmede rehberlik ve objektif ölçme-değerlendirmeden yararlanılır.
- Eğitim hakkı (md. 7): İlköğretim görmek her Türk vatandaşının hakkıdır. Sonraki kademelerden ilgi, istidat ve kabiliyet ölçüsünde yararlanılır.
- Fırsat ve imkân eşitliği (md. 8): Kadın, erkek herkese fırsat ve imkân eşitliği sağlanır. Maddi imkânı olmayan başarılı öğrencilere parasız yatılılık, burs, kredi verilir; özel eğitime ve korunmaya muhtaç çocuklar için özel tedbir alınır.
- Süreklilik (md. 9): Genel ve mesleki eğitimin hayat boyu sürmesi esastır. Gençlerin yanında yetişkinlerin sürekli eğitimini sağlamak da bir eğitim görevidir.
Temel ilkeler (2): md. 10-13
- Atatürk inkılap ve ilkeleri ve Atatürk milliyetçiliği (md. 10): Bütün ders programlarında ve eğitim faaliyetlerinde temel alınır. Millî ahlak ve millî kültürün korunup geliştirilmesine önem verilir.
- Türk dili de md. 10'dadır: Türkçe her kademede özellikleri bozulmadan ve aşırılığa kaçılmadan öğretilir; bunun için Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu ile iş birliği yapılır. Ayrı bir 'Türk dili' ilkesi yoktur.
- Demokrasi eğitimi (md. 11): Öğrencilere demokrasi bilinci, yurt yönetimine ait bilgi, sorumluluk duygusu ve manevi değerlere saygı kazandırılır. Okullarda Atatürk milliyetçiliğine aykırı siyasi ve ideolojik telkinlere ve bu nitelikteki günlük siyasi tartışmalara meydan verilmez.
- Laiklik (md. 12): Millî eğitimde laiklik esastır. Din kültürü ve ahlak öğretimi, ilköğretim okulları ile lise ve dengi okullarda zorunlu derstir.
- Bilimsellik (md. 13): Programlar, öğretim yöntemleri ve ders araç-gereçleri bilimsel ve teknolojik esaslara, çevre ve ülke ihtiyaçlarına göre sürekli geliştirilir; verimlilik ve yenileşme bilimsel araştırmaya dayanır.
Temel ilkeler (3): md. 14-17
- Planlılık (md. 14): Eğitim, kalkınma hedeflerine uygun, eğitim-insangücü-istihdam ilişkisi gözetilerek ve mesleki-teknik eğitime ağırlık verilerek planlanır. Okulların yer, personel, bina, donatım ve kapasite standartları önceden belirlenir.
- Karma eğitim (md. 15): Okullarda kız ve erkek karma eğitim esastır. Ancak eğitimin türüne, imkân ve zorunluluklara göre bazı okullar yalnız kız veya yalnız erkek öğrencilere ayrılabilir.
- Eğitim kampüsleri ve okul ile ailenin iş birliği (md. 16, 2009'da değişti): Aynı alanda birden fazla okul ve kurum varsa eğitim kampüsü kurulabilir. Okullarda okul-aile birlikleri kurulur.
- Okul-aile birliği aynî ve nakdî bağış kabul edebilir, etkinlik ve kampanya düzenleyebilir, kantin ve salon gibi yerleri işlettirebilir veya işletebilir. Veliler hiçbir surette bağış yapmaya zorlanamaz.
- Her yerde eğitim (md. 17): Millî eğitimin amaçları yalnız okullarda değil; evde, çevrede, iş yerlerinde, her yerde gerçekleştirilmeye çalışılır. Resmî, özel ve gönüllü her kuruluşun eğitim faaliyeti MEB denetimine tabidir.
Sistemin yapısı ve kademeler (md. 18-42)
- Md. 18: Sistem iki ana bölümdür. Örgün eğitim; okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretim kurumlarını kapsar. Yaygın eğitim, örgün eğitimin yanında veya dışında düzenlenen bütün eğitim faaliyetleridir.
- Okul öncesi (md. 19-21): Mecburi ilköğretim çağına gelmemiş çocukları kapsar ve isteğe bağlıdır. Bağımsız anaokulu, ilköğretim okuluna bağlı anasınıfı veya uygulama sınıfı olarak açılabilir.
- İlköğretim (md. 22-25): Mecburi ilköğretim çağı 6-14 yaştır; birinci sınıfa o yılın 31 Aralık'ında 72 ayını dolduran çocuk kaydedilir. 4 yıllık zorunlu ilkokul ile 4 yıllık zorunlu ortaokul ve imam-hatip ortaokulundan oluşur.
- Ortaöğretim (md. 26-33): İlköğretime dayalı, 4 yıllık ve zorunludur; liseler ve mesleki eğitim merkezlerinden oluşur. Yöneltme ilköğretimde başlar, ortaöğretimde de sürer (md. 30).
- Yükseköğretim (md. 31-39): Ortaöğretime dayalı en az 2 yıllık kurumların tümünü kapsar (md. 34). Lise veya dengi okulu bitiren aday olmaya hak kazanır; giriş şartlarını YÖK, MEB ile iş birliği yaparak belirler (md. 31). Md. 38'e göre paralıdır; imkânı olmayan başarılı öğrenciye burs, kredi, yatılılık sağlanır. (Uygulamada hangi öğrenciden ne ücret alınacağı ayrıca 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu ile düzenlenir.)
- Yaygın eğitim (md. 40-42): Örgün eğitime hiç girmemiş, devam eden ya da ayrılmış vatandaşlara okuma-yazma, sürekli eğitim, meslek edinme gibi imkânlar sunar. Genel ve mesleki-teknik olmak üzere iki bölümdür; koordinasyonu MEB sağlar.
Öğretmenlik mesleği (md. 43-50/A): güncel durum
- Md. 43 (öğretmenlik) ve md. 45 (öğretmenlerin nitelikleri ve seçimi) 2022'de 7354 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırıldı. Bu konular bugün 7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu'nda (2024) düzenlenir; 7528, 7354'ü de kaldırdı.
- 7528 md. 7: Öğretmenlik; genel kültür, özel alan eğitimi ve öğretmenlik meslek bilgisi bakımından hazırlık gerektiren özel bir ihtisas mesleğidir. Kariyer basamakları (öğretmen, uzman öğretmen, başöğretmen) da 7528'dedir.
- Md. 44: MEB'e bağlı, öğretmen yetiştiren eğitim yüksekokulları Cumhurbaşkanı kararıyla kurulabilir (2018'den önce YÖK'ün görüşüyle Bakanlar Kurulu kararıyla).
- Md. 46: Öğretmenlikte yurdun çeşitli bölgelerinde görev yapmak esastır. Md. 47: Örgün ve yaygın eğitim kurumlarında ve hizmet içi kurs, seminer, konferanslarda uzman ve usta öğreticiler geçici veya sürekli görevlendirilebilir.
- Md. 48-50: Öğretmenler için yaz ve akşam okulları, hizmet içi kurs ve seminerler düzenlenir; yurt içi ve yurt dışında üst öğrenim için aylıklı veya aylıksız izin sağlanır; özellikle mahrumiyet bölgelerindeki öğretmenlere konut verilir.
- Md. 50/A (2020): Öğretmenler yaz tatilinde aralıksız 2 ay izinlidir, kalan tatilde meslekle ilgili çalışmalara katılır. Rehberlik öğretmenleri tatilde de görevlendirilebilir; salgın veya afet sonrası telafi için izinler kısaltılabilir. Bu durumlarda izin 1 aydan az olamaz.
Okul binaları, araç-gereçler ve Devletin görevi (md. 51-62)
- Md. 51: Okul bina ve tesisleri, çevrenin ihtiyaçlarına ve programların özelliklerine göre MEB'ce planlanır ve yaptırılır; her yıl bütçeye ödenek konur. Arsa, yapım ve donatımda vatandaş yardımlarından da yararlanılır ve bu yardımlar teşvik edilir.
- Md. 52-53: Eğitim araç-gereçleri; ders kitaplarını, yardımcı basılı malzemeyi ve diğer eserleri kapsar. MEB bunları sağlar, geliştirir, standartlaştırır; kullanılma süresini, telif haklarını ve ders kitabı fiyatlarını belirler.
- Md. 54-55: MEB araç-gereçleri hazırlar, imal eder ya da satın alır; kişi, komisyon veya yarışmayla hazırlatır; özel kesimin hazırladıkları arasından seçer veya tavsiye eder. Özel kesimin ders kitabı olarak gönderdiği eserler ücret karşılığı incelenir.
- Md. 56-57: Eğitim hizmetinin Devlet adına yürütülmesinden, gözetim ve denetiminden MEB sorumludur. Askerî okullar hariç bu Kanun'a aykırı hiçbir eğitim faaliyetinde bulunulamaz.
- Md. 58-59: İlköğretim okulu, lise veya dengi okul MEB izni olmadan açılamaz; askerî eğitim kurumlarının dereceleri ve müfredatı Millî Savunma Bakanlığıyla birlikte belirlenir. Yurt dışı eğitim hizmetlerinden (askerî öğrenciler hariç) MEB sorumludur.
- Md. 60: Madde kenar başlıkları kanun metnine dahil değildir. Ek md. 1: Kanundaki 'temel eğitim' terimi 'ilköğretim' olarak değiştirilmiştir.
Sık yapılan hatalar
- Genellik ve eşitlik (md. 4) ile fırsat ve imkân eşitliği (md. 8) karıştırılır. Md. 4 'kapı herkese açık; ayrım ve imtiyaz yok' der. Md. 8 eşit şans için destek ister: burs, parasız yatılılık, kredi, özel eğitime muhtaç çocuğa özel tedbir. 'Kadın, erkek herkese fırsat ve imkân eşitliği' cümlesi md. 8'dedir.
- Yöneltme (md. 6), tek tek öğrencinin ilgi, istidat ve kabiliyetine göre program ya da okula yönlendirilmesidir; rehberlik ve objektif ölçme bunun aracıdır. Ferdin ve toplumun ihtiyaçları (md. 5) ise hizmetin bütününün vatandaşın istek ve kabiliyeti ile toplumun ihtiyacına göre düzenlenmesidir. Eğitim hakkı (md. 7) yalnız ilköğretimi herkesin hakkı sayar.
- Süreklilik (md. 9) zamanla ilgilidir: eğitim hayat boyu sürer, yetişkinler de eğitilir. Her yerde eğitim (md. 17) mekânla ilgilidir: ev, çevre, iş yeri. Resmî, özel ve gönüllü kuruluşların eğitim faaliyetlerinin MEB'ce denetlenmesi de md. 17'dedir.
- Karma eğitim (md. 15) mutlak değildir: eğitimin türüne, imkân ve zorunluluklara göre bazı okullar yalnız kız veya yalnız erkek öğrencilere ayrılabilir. Kanun'un kendi koyduğu bu istisna, genellik ve eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.
- Konu ile ilke başlığı beklenmedik yerde olabilir: din kültürü ve ahlak öğretiminin zorunlu ders olması laiklik (md. 12), Türk dilinin özellikleri bozulmadan öğretilmesi Atatürk inkılap ve ilkeleri ve Atatürk milliyetçiliği (md. 10), günlük siyasi tartışmalara meydan verilmemesi demokrasi eğitimi (md. 11) maddesindedir.
- Eski kitaplara dikkat: md. 43 ve 45 2022'de kaldırıldı; öğretmenliğin tanımı, nitelikler, seçim ve kariyer basamakları bugün 7528 sayılı Kanun'dadır. Eğitim yüksekokulunu artık Cumhurbaşkanı kurar (md. 44). Md. 22 2019'da değişti (6-14 yaş, 72 ay); okul öncesi eğitimi ise hâlâ isteğe bağlıdır (md. 19).
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
Sonraki konu: 222 sayılı İlköğretim ve Eğitim KanunuSınav Motoru'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.