Eğitim ve Öğretim Teknolojileri
Öğretmenin teknolojiyi ve materyali öğrenmeye hizmet edecek biçimde seçmesini, tasarlamasını ve kullanmasını anlatan konudur. İletişim süreci, Dale'in yaşantı konisi, materyal tasarım ilkeleri, ADDIE ve ASSURE modelleri, Mayer'in çoklu ortam ilkeleri, uzaktan eğitim, dijital vatandaşlık, telif ve yapay zekâ etiği bu konunun içindedir.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Temel kavramlar ve iletişim süreci
- Teknoloji yalnız makine demek değildir: bilimsel bilgiyi pratik sorunları çözmek için sistemli biçimde kullanmaktır.
- Eğitim teknolojisi: öğrenmeyi kolaylaştırmak için süreçleri ve kaynakları tasarlama, kullanma, yönetme ve değerlendirmeyle ilgilenir. Türk kaynaklarında öğretim teknolojisinden daha geniş bir kavram olarak ele alınır.
- Öğretim teknolojisi: planlı öğretim sürecinin tasarlanması, geliştirilmesi, kullanılması, yönetilmesi ve değerlendirilmesidir. Öğretim materyali ise öğrenmeyi desteklemek için kullanılan her türlü kaynaktır: ders kitabı, çalışma yaprağı, harita, model, video, sunum.
- İletişimin öğeleri: kaynak (öğretmen) → mesaj (konu) → kanal (konuşma, video, kitap) → alıcı (öğrenci) → dönüt. Kaynak mesajı kodlar (söze, resme döker); alıcı kodu açıp yorumlar.
- Dönüt, alıcının tepkisidir: öğrencinin şaşkın yüzü ya da sorusu, öğretmene anlatımını düzeltmesi gerektiğini gösterir. Gürültü ise iletişimi bozan her şeydir: dışarıdaki inşaat sesi, sınav kaygısı, öğrencinin bilmediği bir terim.
- Shannon-Weaver modeli tek yönlüdür ve gürültüyü öne çıkarır. Schramm dönütü ve ortak yaşantı alanını vurgular: öğretmenle öğrencinin yaşantıları ne kadar örtüşürse anlaşma o kadar kolaylaşır. Berlo'nun modeli kaynak, mesaj, kanal ve alıcı öğelerinden oluşur.
Dale'in yaşantı konisi
- Koninin tabanında en somut, tepesinde en soyut yaşantılar vardır. Yukarı çıktıkça öğrenci olayı yaşamaktan izlemeye, izlemekten sembollerle öğrenmeye geçer.
- Yaparak-yaşayarak (en somut): doğrudan amaçlı yaşantılar (bahçede fide dikmek) → düzenlenmiş yaşantılar (model, maket, benzetim) → dramatize edilmiş yaşantılar (canlandırma).
- Gözleyerek: gösteri (öğretmenin deneyi yapması) → gezi → sergi → eğitsel televizyon → film → ses kaydı, radyo ve durağan resim.
- Sembollerle (en soyut): görsel semboller (harita, grafik, şema) → sözel semboller (sözcükler, yazı, sözlü anlatım).
- Koni bir değer sıralaması değildir; her derse en alttan başlamak gerekmez. Ön yaşantısı olan öğrenci daha soyut yaşantılarla da öğrenir; birkaç basamağı birlikte kullanmak öğrenmeyi güçlendirir.
- “Okuduğumuzun %10'unu, yaptığımızın %90'ını hatırlarız” gibi yüzdeler Dale'e ait değildir; Dale'in konisinde hiçbir sayı yoktur.
Materyal seçimi ve tasarım ilkeleri
- Materyal seçerken sorulur: Kazanıma uygun mu? Öğrencinin yaşına ve hazırbulunuşluğuna uygun mu? Doğru ve güncel mi? Sınıfta ve ders süresinde kullanılabilir mi? Ulaşılabilir ve ekonomik mi? Öğretmen onu kullanabiliyor mu?
- Sadelik: bir slaytta ya da sayfada bir ana fikir olur; gereksiz süs, fazla yazı ve ilgisiz görsel çıkarılır.
- Tutarlılık: başlığın yeri, yazı tipi, renkler ve düzen bütün sayfalarda aynı kalır. Her slaytta başlığın aynı yerde ve aynı renkte durması gibi.
- Vurgu: en önemli öğe renk, büyüklük, kalın yazı ya da okla öne çıkarılır. Her şey vurgulanırsa hiçbir şey öne çıkmaz.
- Denge: öğelerin görsel ağırlığı sayfaya dengeli dağıtılır. Simetrik denge iki yanı eşit tutar; asimetrik dengede büyük bir resmin karşısına birkaç küçük öğe konur.
- Bütünlük, yakınlık ve hizalama: birbiriyle ilgili öğeler yan yana ve aynı hizada durur; sayfa dağınık parçalar gibi değil, tek bir bütün gibi görünür.
Öğretim tasarımı: ADDIE ve ASSURE
- ADDIE beş aşamalı genel bir modeldir: Analiz (ihtiyaç, öğrenci, ortam) → Tasarım (hedefler, içerik sırası, öğretim stratejisi, ölçme araçlarının planı) → Geliştirme (materyalin üretilip denenmesi) → Uygulama (öğretimin sunulması) → Değerlendirme.
- ADDIE'de biçimlendirici değerlendirme her aşamada yapılır; süreç sonunda da özetleyici (düzey belirleyici) değerlendirme yapılır.
- ASSURE (Heinich, Molenda, Russell ve Smaldino), öğretmenin bir dersi teknoloji ve materyal kullanarak planlaması için geliştirilmiştir.
- ASSURE adımları: Öğrenciyi analiz et → Hedefleri belirt → Yöntem, teknoloji ve materyali seç → Teknoloji ve materyali kullan → Öğrenci katılımını sağla → Değerlendir ve düzenle.
- Hedef yazarken ABCD: hedef kitle, davranış, koşul, ölçüt. Örnek: “6. sınıf öğrencileri, dilsiz Türkiye haritası verildiğinde, yedi coğrafi bölgeyi hatasız gösterir.”
- Seçme adımında hazır materyal seçilir, var olan uyarlanır ya da yenisi tasarlanır. Kullanma adımında öğretmen materyali önceden inceler ve hazırlar, ortamı ve öğrencileri hazırlar, sonra öğrenme yaşantısını sunar.
Mayer'in çoklu ortam öğrenme ilkeleri
- Mayer'e göre insan bilgiyi iki kanaldan alır (görsel-resimsel ve işitsel-sözel); her kanalın kapasitesi sınırlıdır ve öğrenme etkin bir işlemdir.
- Bilişsel yük: içsel yük konunun kendi zorluğudur; dışsal yük kötü tasarımdan gelen gereksiz yüktür; etkili (ilgili) yük öğrenmeye harcanan çabadır. İyi tasarım dışsal yükü azaltır.
- Çoklu ortam ilkesi: sözcük ile resim birlikte, yalnız sözcükten daha iyi öğretir. Hücre bölünmesini yalnız yazıyla değil, şemayla da anlatmak gibi.
- Uzamsal yakınlık: ilgili yazı ve resim ekranda birbirine yakın konur. Bölümün adı, şekildeki bölümün hemen yanına yazılır.
- Zamansal yakınlık (eşzamanlılık): birbirine karşılık gelen anlatım ve görüntü aynı anda verilir; önce bütün anlatım, sonra bütün animasyon verilmez.
- Gereksizlik (fazlalık): animasyon ve sesli anlatıma, anlatılan cümlelerin aynısını ekranda yazı olarak eklemek öğrenmeyi zorlaştırır. Konuyla ilgisiz süs, müzik ve ayrıntı da çıkarılır (Mayer'de buna tutarlılık ilkesi denir).
Uzaktan eğitim, harmanlanmış öğrenme, ters yüz sınıf
- Uzaktan eğitimde öğretmen ile öğrenci farklı yerlerdedir; iletişim teknolojiyle kurulur.
- Eşzamanlı (senkron): herkes aynı anda katılır. Canlı ders, video konferans, anlık sohbet.
- Eşzamansız (asenkron): katılım farklı zamanlarda olur. Kayıtlı ders videosu, e-posta, tartışma forumu, çevrim içi ödev. Canlı dersin kaydını sonradan izlemek de eşzamansızdır.
- Harmanlanmış (karma) öğrenme: yüz yüze dersle çevrim içi öğrenmeyi birleştirir. Konuyu sınıfta işleyip her hafta çevrim içi bir test vermek gibi.
- Ters yüz sınıf: konu anlatımı dersten önce evde (çoğunlukla kısa videolarla) yapılır; sınıf süresi soru çözme, tartışma ve uygulamaya ayrılır. Harmanlanmış öğrenmenin bir türüdür.
Dijital vatandaşlık, telif ve yapay zekâ
- Dijital okuryazarlık: dijital ortamda bilgiye ulaşmak, doğruluğunu sorgulamak, bilgi üretmek ve güvenle paylaşmaktır. Dijital vatandaşlık bunu sorumlu ve saygılı davranışla birleştirir; paylaşılan her şey kalıcı bir dijital ayak izi bırakır.
- Bilgi güvenliğinin üç temeli: gizlilik, bütünlük, erişilebilirlik. Güçlü ve her hesapta farklı şifre, iki adımlı doğrulama, “şifreni gir” diyen sahte (oltalama) bağlantılara tıklamamak.
- Siber zorbalık: dijital araçlarla birine bilerek ve tekrar tekrar zarar vermektir. Öğrenci karşılık vermez, kanıtı (ekran görüntüsü) saklar, engeller ve bildirir, güvendiği bir yetişkine anlatır; okul, rehberlik servisi ve veliyle birlikte hareket eder.
- Telif: Türkiye'de eserleri 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu korur. İnternette bulunan her görsel ya da metin serbest değildir; alıntı amaçla sınırlı tutulur ve kaynak gösterilir.
- Creative Commons: BY = atıf zorunlu, NC = ticari kullanım yok, ND = değiştirilmiş hâli paylaşılamaz, SA = uyarlama aynı lisansla paylaşılır. CC0'da hak sahibi, yasanın izin verdiği ölçüde haklarından vazgeçmiştir.
- Yapay zekâ: çıktısı yanlış, uydurma ya da önyargılı olabilir, bu yüzden doğrulanır; öğrencinin kişisel verisi araca girilmez; kullanıldığı açıkça belirtilir; son karar ve sorumluluk öğretmendedir.
Sık yapılan hatalar
- ADDIE ile ASSURE'yi karıştırma: ADDIE ders, kurs ya da program hazırlamak için genel bir modeldir; ASSURE öğretmenin tek bir dersi teknoloji ve materyalle planlamasına yöneliktir. Hedef yazmak ADDIE'de tasarım aşamasında, ASSURE'de ikinci adımdadır. ASSURE'de ayrı bir “geliştirme” adımı yoktur; materyal seçme adımında hazır materyal seçilir, uyarlanır ya da yenisi tasarlanır. “Uygulama” ADDIE'nin, “öğrenci katılımını sağlama” ise ASSURE'nin adımıdır.
- Eşzamanlı ile eşzamansızı ayıran araç değil zamandır: aynı canlı ders, o saatte katılan öğrenci için eşzamanlı, kaydını ertesi gün izleyen öğrenci için eşzamansızdır. Yanıtlar hızlı gelse bile forum ve e-posta eşzamansızdır.
- Ters yüz sınıf ile harmanlanmış öğrenmeyi karıştırma: harmanlanmış öğrenme yüz yüze ve çevrim içi öğrenmeyi birleştiren geniş bir kavramdır; ters yüz sınıf onun bir türüdür. Ayırt edici ipucu, konu anlatımının dersten önce evde yapılması ve sınıf süresinin uygulamaya ayrılmasıdır. Konuyu sınıfta anlatıp ardından çevrim içi ödev vermek harmanlanmış öğrenmedir ama ters yüz sınıf değildir.
- Dale'in konisinde sıra alttan üste somuttan soyutadır. Canlandırma (dramatize edilmiş yaşantı) yaparak öğrenme grubundadır, ama model ve benzetimle yaşanan düzenlenmiş yaşantıdan daha soyuttur. Gezi filmden, görsel semboller (harita, grafik) sözel sembollerden daha somuttur. Koni bir değer sıralaması değildir ve yüzde içermez.
- “Tutarlılık” iki farklı anlamda kullanılır: materyal tasarımında başlık yeri, yazı tipi, renk ve düzenin bütün sayfalarda aynı kalmasıdır; Mayer'in ilkelerinde ise konuyla ilgisiz süs, müzik ve ayrıntının çıkarılmasıdır. Mayer'in gereksizlik (fazlalık) ilkesi ise sesli anlatılanı ekranda aynen yazı olarak tekrarlamamaktır.
- Creative Commons lisanslı eser “her şeyi serbest” demek değildir: altı CC lisansının hepsinde atıf (BY) zorunludur. NC varsa ticari kullanım, ND varsa değiştirilmiş hâlin paylaşılması yasaktır; SA varsa uyarlama aynı lisansla paylaşılır. Değiştirme yasağı yalnız ND öğesi olan lisanslarda vardır.
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
Sonraki konu: Türk Millî Eğitim Sisteminin Genel YapısıSınav Motoru'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.