Temel Hak ve Ödevler
1982 Anayasası'nın ikinci kısmı: kişinin hakları, sosyal ve ekonomik haklar, siyasi haklar; sınırlama (m. 13), durdurma (m. 15) ve dokunulamaz çekirdek. Güncel Anayasa metnine göre özet, sık karıştırılanlar ve 12 özgün soru.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Genel hükümler (m. 12–16)
- Anayasanın İkinci Kısmı 'Temel Haklar ve Ödevler' adını taşır ve 4 bölümdür: Genel Hükümler (m. 12–16), Kişinin Hakları ve Ödevleri (m. 17–40), Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler (m. 41–65), Siyasi Haklar ve Ödevler (m. 66–74).
- m. 12: Herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir; bu haklar kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödevlerini de içerir.
- m. 14: Hiçbir hak, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ya da demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyet biçiminde kullanılamaz (kötüye kullanma yasağı).
- m. 16: Temel hak ve hürriyetler yabancılar için milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir.
- m. 104: Birinci ve ikinci bölümdeki temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle (CBK) düzenlenemez. Sosyal ve ekonomik haklar bu yasak listesinde yoktur.
Sınırlama: m. 13
- Temel hak ve hürriyetler özlerine dokunulmaksızın, yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir.
- Sınırlamalar Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.
- 2001 değişikliğiyle (4709 sayılı Kanun) m. 13'teki genel sınırlama sebepleri (ör. kamu yararı, genel ahlak) kaldırıldı; artık her hakkın sınırlama sebebi kendi maddesinde yazılıdır.
- Örnek: Konut dokunulmazlığı (m. 21) ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suçun önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak ya da başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve hâkim kararıyla sınırlanabilir.
- Örnek: Mülkiyet ve miras hakları (m. 35) ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.
Durdurma (m. 15) ve dokunulamaz çekirdek
- Savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde haklar kısmen ya da tamamen durdurulabilir.
- 'Sıkıyönetim' ibaresi 2017'de (6771 sayılı Kanun) m. 15'ten çıkarıldı; güncel metinde yalnız savaş, seferberlik ve olağanüstü hal vardır.
- Dokunulamaz çekirdek: savaş hukukuna uygun fiiller sonucu ölümler dışında yaşama hakkı ile maddi ve manevi varlığın bütünlüğü.
- Kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz.
- Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz (masumiyet karinesi).
- Olağanüstü hali Cumhurbaşkanı en çok 6 ay için ilan eder, karar aynı gün TBMM onayına sunulur; TBMM her defasında en çok 4 ay uzatabilir (m. 119).
Kişinin hakları ve ödevleri (m. 17–40)
- Yaşama ve maddi-manevi varlık (m. 17), zorla çalıştırma yasağı (m. 18), kişi hürriyeti ve güvenliği (m. 19): gözaltı en geç 48 saat, toplu suçlarda en çok 4 gün.
- Özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin korunması (m. 20), konut dokunulmazlığı (m. 21), haberleşme hürriyeti (m. 22).
- Yerleşme ve seyahat (m. 23): vatandaşın yurt dışına çıkması yalnız suç soruşturması ya da kovuşturması sebebiyle hâkim kararıyla sınırlanabilir; vatandaş sınır dışı edilemez.
- Din ve vicdan (m. 24), düşünce ve kanaat (m. 25), düşünceyi açıklama ve yayma (m. 26), bilim ve sanat (m. 27), basın ve yayınla ilgili hükümler (m. 28–32).
- Dernek kurma (m. 33) ve toplantı-gösteri yürüyüşü (m. 34) önceden izin almadan yapılır; mülkiyet hakkı da bu bölümdedir (m. 35).
- Hak arama ve adil yargılanma (m. 36), kanuni hâkim güvencesi (m. 37), suç ve cezalara ilişkin esaslar (m. 38: ölüm cezası ve genel müsadere verilemez), ispat hakkı (m. 39), temel hakların korunması (m. 40).
Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler (m. 41–65)
- Ailenin korunması ve çocuk hakları (m. 41), eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi (m. 42): ilköğretim zorunludur ve devlet okullarında parasızdır.
- Kıyılar devletin hüküm ve tasarrufu altındadır (m. 43); toprak mülkiyeti (m. 44), kamulaştırma (m. 46), devletleştirme ve özelleştirme (m. 47).
- Çalışma ve sözleşme hürriyeti (m. 48), çalışma hakkı ve ödevi (m. 49), dinlenme hakkı (m. 50), sendika kurma hakkı (m. 51). m. 52 (sendikal faaliyet) 1995'te yürürlükten kaldırıldı.
- Toplu iş sözleşmesi ve memurların toplu sözleşme hakkı (m. 53), grev hakkı ve lokavt (m. 54), ücrette adalet (m. 55).
- Sağlık ve çevre (m. 56), konut hakkı (m. 57), gençlik ve spor (m. 58–59), sosyal güvenlik (m. 60–62), tarih-kültür varlıkları ve sanat (m. 63–64).
- m. 65: Devlet sosyal ve ekonomik görevlerini malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.
Siyasi haklar ve ödevler (m. 66–74)
- Türk vatandaşlığı (m. 66): Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türktür; vatandaşlıktan çıkarma kararlarına karşı yargı yolu kapatılamaz.
- Seçme, seçilme ve siyasi faaliyet (m. 67): 18 yaşını dolduran her vatandaş seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir; seçim kanunu değişiklikleri 1 yıl içindeki seçimlerde uygulanmaz.
- Siyasi partiler (m. 68–69): önceden izin almadan kurulur, üye olmak için 18 yaş gerekir; kapatma davasını Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar, Anayasa Mahkemesi karar verir.
- Kamu hizmetlerine girme (m. 70), mal bildirimi (m. 71), vatan hizmeti (m. 72: her Türkün hakkı ve ödevi), vergi ödevi (m. 73: herkes malî gücüne göre).
- Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma (m. 74): dilekçe hakkı vatandaşlara ve karşılıklılık esasıyla Türkiye'de ikamet eden yabancılara tanınır.
Statü ayrımı: negatif, pozitif, aktif
- Negatif statü (koruyucu haklar): devletin karışmamasını isteme. Örnek: konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, mülkiyet hakkı.
- Pozitif statü (isteme hakları): devletten hizmet ya da yardım isteme. Örnek: eğitim hakkı, sağlık hakkı, sosyal güvenlik, konut hakkı.
- Aktif statü (katılma hakları): devlet yönetimine katılma. Örnek: seçme ve seçilme, halkoylamasına katılma, siyasi parti kurma, kamu hizmetine girme.
- Negatif statü haklarının çoğu 'Kişinin Hakları', pozitif statü hakları 'Sosyal ve Ekonomik Haklar', aktif statü hakları 'Siyasi Haklar' bölümündedir; ama bu eşleşme her hakta birebir değildir.
Sık yapılan hatalar
- Mülkiyet hakkı (m. 35) sosyal ve ekonomik haklar bölümünde değil, kişinin hakları ve ödevleri bölümündedir.
- Çalışma ve sözleşme hürriyeti (m. 48) sosyal ve ekonomik haklar bölümündedir ama niteliği koruyucu (negatif statü) haktır; bölüm ile statüyü karıştırma.
- Vatan hizmeti (m. 72), vergi ödevi (m. 73), kamu hizmetine girme (m. 70) ve dilekçe hakkı (m. 74) siyasi haklar ve ödevler bölümündedir.
- m. 13'te artık 'kamu yararı' gibi genel sınırlama sebepleri yoktur (2001'de kaldırıldı); sebep, ilgili hakkın kendi maddesinde aranır.
- m. 15'te sıkıyönetim 2017'de çıkarıldı. Durdurma hâlinde bile yaşama hakkı, maddi-manevi bütünlük, din-vicdan-düşünceyi açıklamaya zorlanmama, cezaların geçmişe yürümemesi ve masumiyet karinesine dokunulamaz.
- CBK yasağı (m. 104) sosyal ve ekonomik hakları kapsamaz; kapsadığı gruplar temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevlerdir.
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
SınavMod'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.