İslamiyet Öncesi Türk Tarihi
Türklerin ana yurdundan Hunlara, Kök Türklerden Uygurlara İslamiyet öncesi Türk devletleri; kut, kurultay, töre, ordu, din ve kültür. KPSS ve MEB-AGS için kısa özet, sık karıştırılanlar ve 12 özgün soru.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Ana yurt ve göçler
- Türklerin ana yurdu Orta Asya'dır; yeni MEB programlarında bu bölge için 'Türkistan' adı kullanılır.
- Göç nedenleri: kuraklık ve iklim değişiklikleri, nüfus artışı ve otlak darlığı, salgın hastalıklar, Çin baskısı ve boylar arası mücadeleler.
- Türkler göçlerle doğuda Çin'e, güneyde İran ve Hindistan'a, batıda Karadeniz'in kuzeyine ve Avrupa'ya kadar yayıldı.
- Göçlerin sonucu: Türk kültürü geniş alanlara yayıldı, yeni Türk devletleri kuruldu; bazı topluluklar gittikleri yerlerde zamanla eridi (asimile oldu).
Hunlar ve Kavimler Göçü
- Asya Hun Devleti, bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir; bilinen ilk hükümdarı Teoman'dır.
- Mete Han (MÖ 209–174) orduyu onluk, yüzlük, binlik ve on binlik birliklere ayıran onlu sistemi kurdu.
- Mete döneminde dağınık Türk boyları tek yönetim altında toplandı ve Çin'e karşı üstünlük kuruldu.
- Hunların (Balamir önderliğinde) batıya ilerleyip Germen kavimlerini yerinden etmesiyle 375'te Kavimler Göçü başladı.
- Avrupa Hunlarının en güçlü dönemi Attila dönemidir (434–453): Doğu Roma vergiye bağlandı, Galya ve İtalya seferleri yapıldı.
- Kavimler Göçü'nün sonuçları: Avrupa'nın etnik yapısı değişti, Batı Roma 476'da yıkıldı, Avrupa'da feodalite güçlendi.
Kök Türkler ve Orhun Yazıtları
- Kök Türk Devleti 552'de Bumin Kağan tarafından Juan-juan (Avar) egemenliğine son verilerek kuruldu; merkezi Ötüken'di.
- Kök Türkler, 'Türk' adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir.
- Batıyı yöneten İstemi Yabgu, Sasanilerle birlikte Akhunları (Eftalitler) yıktı ve Bizans'la elçilik ilişkisi kurdu.
- Devlet 582'de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı; Doğu Kök Türkler 630'da Çin egemenliğine girdi (Fetret Devri, 630–682).
- Kutluk (İlteriş) Kağan, Tonyukuk'la birlikte 682'de II. Kök Türk (Kutluk) Devleti'ni kurdu; devlet 744–745'te Uygur, Karluk ve Basmıl boylarınca yıkıldı.
- Orhun Yazıtları (Tonyukuk 720'ler, Kül Tigin 732, Bilge Kağan 735) II. Kök Türk döneminde Kök Türk alfabesiyle yazıldı; 1893'te Vilhelm Thomsen okudu.
Uygurlar
- Uygurlar, II. Kök Türk Devleti'nin yıkılmasının ardından 744–745'te kendi devletlerini kurdu.
- Bögü Kağan döneminde Maniheizm resmî din olarak benimsendi; bu dinin Uygurların savaşçı özelliğini zayıflattığı yorumu yaygındır.
- Ordu-Balık (Karabalgasun) gibi şehirler kurdular; tarım ve ticaretle uğraşarak yerleşik hayata geçtiler.
- İlk dönemde Kök Türk alfabesini de kullandılar (Şine Usu Yazıtı); sonra Soğd yazısından geliştirilen Uygur alfabesini yaygınlaştırdılar.
- Devlet 840'ta Kırgızların saldırısıyla yıkıldı; Uygurların bir kısmı Kansu ve Turfan (Doğu Türkistan) bölgelerinde yeni devletler kurdu.
- Turfan Uygurları Budizm'i benimsedi; Uygurlar fresk (duvar resmi) ve minyatür alanında önemli eserler bıraktı.
Diğer Türk toplulukları
- Avarlar: 6. yüzyılda Avrupa'ya geldi, Macaristan çevresinde devlet kurdu; 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattı.
- Hazarlar: Hazar Denizi'nin kuzeyinde devlet kurdu, Bizans'la iyi geçindi, Arapların Kafkasya'dan kuzeye ilerleyişini durdurdu; yönetici kesim Museviliği benimsedi.
- Bulgarlar: Tuna Bulgarları Hristiyanlığı kabul edip zamanla Slavlaştı; İtil (Volga) Bulgarları 922'de İslamiyet'i kabul etti.
- Peçenekler ve Kumanlar (Kıpçaklar): Karadeniz'in kuzeyinde yaşadı, Bizans ve Macarlarla ilişki kurdu; zamanla Hristiyanlaşıp Doğu Avrupa halkları arasında eridi.
- Karluklar: 751 Talas Savaşı'nda Abbasilerin yanında yer aldı; bu savaş Türkler arasında İslamiyet'in yayılmasının önünü açtı.
- Türgişler Batı Kök Türk topraklarında Emevilere karşı mücadele etti; Kırgızlar 840'ta Uygur Devleti'ni yıktı.
Devlet yönetimi ve ordu
- Kut: hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı; kutunu kaybeden hükümdarın meşruiyetini de yitirdiği düşünülürdü.
- Kut hanedan üyelerinin hepsine geçebildiği için belirli bir veraset (tahta geçme) kuralı yoktu; bu durum taht kavgalarına yol açtı.
- Kurultay (toy): önemli devlet işlerinin hükümdarın başkanlığında görüşüldüğü meclisti; boy beyleri katılırdı.
- Töre: yazısız hukuk kurallarıdır; hükümdar dahil herkes uymak zorundaydı, yeni ihtiyaçlara göre yeni kurallar eklenebilirdi.
- İkili teşkilat: doğuyu kağan, batıyı çoğunlukla kağanın akrabası olan yabgu yönetirdi; doğu üstün sayılırdı.
- Savaşabilecek her erkek asker sayılırdı (ordu-millet); atlı birliklerin sahte geri çekilmeyle düşmanı pusuya düşürmesine Turan taktiği denir.
Toplum, ekonomi, din ve kültür
- Toplum yapısı küçükten büyüğe: oguş (aile) → urug (sülale) → boy → bodun (boylar birliği) → il (devlet).
- Ekonominin temeli hayvancılıktı; yaylak ile kışlak arasında konar-göçer yaşam yaygındı ve İpek Yolu ticareti önemliydi.
- Kadın toplumda saygın bir yere sahipti; hükümdarın eşi hatun devlet işlerinde söz sahibiydi.
- Gök Tanrı inancı yaygındı; atalar kültü ve yer-su (doğa) kültü de vardı. Ahiret inancının izleri: kurgan (mezar), balbal (ölenin öldürdüğü düşman sayısınca dikilen taş) ve yuğ (cenaze töreni).
- Sanatta hayvan figürlerinin işlendiği hayvan üslubu öne çıkar; göçebe yaşam nedeniyle kemer tokası, eyer takımı, halı ve kilim gibi taşınabilir eserler gelişti.
- Destanlar: Alp Er Tunga ve Şu (Sakalar), Oğuz Kağan (Hunlar), Ergenekon ve Bozkurt (Kök Türkler), Türeyiş ve Göç (Uygurlar).
Sık yapılan hatalar
- 'İlk'leri karıştırma: Asya Hunları bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir; 'Türk' adını resmî devlet adı olarak ilk kullanan ise Kök Türklerdir.
- Orhun Yazıtları I. Kök Türk Devleti'ne değil, 8. yüzyıldaki II. Kök Türk (Kutluk) Devleti'ne aittir; Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk bu dönemin kişileridir.
- Kök Türk alfabesi ile Uygur alfabesi aynı şey değildir. Uygurlar ilk dönemde Kök Türk harfleriyle de yazıt dikti (Şine Usu); asıl Uygur alfabesi Soğd yazısından geliştirilmiştir.
- 'Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir' ifadesi, öncekilerde hiç tarım ya da kale olmadığı anlamına gelmez; yerleşik yaşamı yaygınlaştıran ve şehirleşen devlet Uygurlardır.
- Kavimler Göçü'nü 375'te başlatan Hunlardır; Attila sonraki dönemin hükümdarıdır. Avarlar, Peçenekler ve Kumanlar Avrupa'ya çok daha sonra gelmiştir.
- Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk Karahanlı dönemi, yani İslamiyet sonrası eserlerdir; İslamiyet öncesi döneme yazılmaz.
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
Sonraki konu: Türkiye'nin Coğrafi KonumuSınav Motoru'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.