Atatürk İlke ve İnkılapları
Siyasi, hukuk, eğitim-kültür, toplumsal ve ekonomik alanda Atatürk inkılapları ile altı ilke ve inkılap–ilke ilişkisi. KPSS ve MEB-AGS için tarihli kısa özet, sık karıştırılanlar ve 12 özgün soru.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Siyasi alanda inkılaplar
- Saltanat 1 Kasım 1922'de TBMM kararıyla kaldırıldı; böylece Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
- Ankara 13 Ekim 1923'te başkent oldu; Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edildi, ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, ilk başbakan İsmet Paşa oldu.
- Halifelik 3 Mart 1924'te 431 sayılı kanunla kaldırıldı; aynı kanunla Osmanlı hanedanı üyeleri yurt dışına çıkarıldı.
- 1924 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu) 20 Nisan 1924'te kabul edildi; 'Devletin dini İslam'dır' hükmü 10 Nisan 1928'de çıkarıldı, altı ilke 5 Şubat 1937'de anayasaya girdi.
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 17 Kasım 1924'te kuruldu (başkan Kâzım Karabekir); Şeyh Said İsyanı sonrasında Haziran 1925'te hükümet kararıyla kapatıldı.
- Serbest Cumhuriyet Fırkası Atatürk'ün önerisiyle 12 Ağustos 1930'da Fethi (Okyar) Bey tarafından kuruldu; Fethi Bey 17 Kasım 1930'da partiyi kendisi feshetti.
Hukuk alanında inkılaplar
- Türk Medeni Kanunu 17 Şubat 1926'da kabul edildi, 4 Ekim 1926'da yürürlüğe girdi; İsviçre Medeni Kanunu örnek alındı.
- Medeni Kanunla resmî nikâh ve tek eşlilik getirildi; kadın miras, boşanma ve tanıklıkta erkekle eşit sayıldı.
- Aynı dönemde Borçlar Kanunu İsviçre'den, Ceza Kanunu İtalya'dan, Ticaret Kanunu Almanya'dan örnek alınarak hazırlandı (1926).
- Hukuk birliği sağlandı; din kurallarına dayanan hukuk yerine laik ve çağdaş hukuk düzenine geçildi.
Eğitim ve kültür alanında inkılaplar
- Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924, 430 sayılı) ile bütün eğitim kurumları Maarif Vekâletine bağlandı; medreseler kapatıldı.
- Harf İnkılabı: 1 Kasım 1928'de 1353 sayılı kanunla Latin harflerine dayanan yeni Türk alfabesi kabul edildi.
- Millet Mektepleri 1 Ocak 1929'da açıldı; başöğretmeni Atatürk'tü, amaç halka yeni harflerle okuma yazma öğretmekti.
- Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti 15 Nisan 1931'de kuruldu (1935'te Türk Tarih Kurumu adını aldı).
- Türk Dili Tetkik Cemiyeti 12 Temmuz 1932'de kuruldu (1936'da Türk Dil Kurumu adını aldı).
- 1933 Üniversite Reformu: Darülfünun kapatıldı, yerine 1 Ağustos 1933'te İstanbul Üniversitesi kuruldu.
Toplumsal alanda inkılaplar
- Şapka Kanunu 25 Kasım 1925'te (671 sayılı) kabul edildi; öncesinde Atatürk Ağustos 1925'te Kastamonu–İnebolu gezisine çıktı.
- Tekke, zaviye ve türbeler 30 Kasım 1925'te (677 sayılı kanun) kapatıldı.
- 26 Aralık 1925 kanunlarıyla 1 Ocak 1926'dan itibaren miladi takvim ve uluslararası saat kullanılmaya başlandı; Ölçüler Kanunu (metre, kilogram) 26 Mart 1931'de kabul edildi.
- Soyadı Kanunu 21 Haziran 1934'te kabul edildi; Mustafa Kemal'e Atatürk soyadı 24 Kasım 1934'te verildi; lakap ve unvanlar 26 Kasım 1934'te kaldırıldı.
- Kadınlara seçme-seçilme hakkı aşamalı verildi: belediye (3 Nisan 1930), köy muhtarlığı ve ihtiyar heyeti (26 Ekim 1933), milletvekilliği (5 Aralık 1934).
- 8 Şubat 1935 seçimlerinde 17 kadın milletvekili TBMM'ye girdi.
Ekonomik alanda gelişmeler
- İzmir İktisat Kongresi 17 Şubat–4 Mart 1923'te, Lozan görüşmelerine ara verildiği sırada toplandı; Misak-ı İktisadi kabul edildi.
- Aşar vergisi 17 Şubat 1925'te 552 sayılı kanunla kaldırıldı; köylünün yükü hafifledi.
- Kabotaj Kanunu 19 Nisan 1926'da kabul edildi, 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe girdi; kıyılarda taşımacılık hakkı Türklere verildi.
- Teşvik-i Sanayi Kanunu 1927'de çıkarıldı; özel girişimle sanayileşme hedeflendi.
- 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı sonrasında devletçilik benimsendi; Sümerbank 1933'te kuruldu, I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1934'te yürürlüğe girdi.
Atatürk ilkeleri ve ilişkili inkılaplar
- Altı ilke 1931 CHF programına girdi, 5 Şubat 1937'de anayasaya eklendi.
- Cumhuriyetçilik: saltanatın kaldırılması, Cumhuriyetin ilanı, çok partili hayat denemeleri.
- Milliyetçilik: Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu, Kabotaj Kanunu. Halkçılık: aşarın kaldırılması, lakap ve unvanların kaldırılması, kadınlara siyasi haklar.
- Devletçilik: Sümerbank, Etibank, I. Beş Yıllık Sanayi Planı.
- Laiklik: halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, tekke ve zaviyelerin kapatılması, Medeni Kanun, 'Devletin dini İslam'dır' hükmünün çıkarılması (1928).
- İnkılapçılık: yapılan inkılapları korumayı ve çağın gereklerine göre sürdürmeyi öngörür. Bütünleyici ilkeler: millî egemenlik, millî bağımsızlık, millî birlik ve beraberlik, akılcılık ve bilimsellik, çağdaşlaşma.
Sık yapılan hatalar
- 3 Mart 1924'te tek değil üç kanun çıktı: halifeliğin kaldırılması ve hanedanın yurt dışına çıkarılması (431), Tevhid-i Tedrisat (430), Şer'iye ve Evkaf ile Erkân-ı Harbiye Vekâletlerinin kaldırılması (429). Şapka Kanunu ve tekkelerin kapatılması 1925'tir.
- 1 Kasım tarihini karıştırma: saltanatın kaldırılması 1 Kasım 1922, Harf İnkılabı 1 Kasım 1928'dir.
- Kadın haklarının sırası: önce belediye (1930), sonra köy muhtarlığı (1933), en son milletvekilliği (1934). Kadınların meclise ilk girişi 1935 seçimleridir; hakkın verildiği yıl ise 1934'tür.
- Aşarın kaldırılması laiklik değil halkçılıkla; I. Beş Yıllık Sanayi Planı ise devletçilikle ilişkilidir. Kabotaj Kanunu ekonomik bağımsızlık olduğu için milliyetçilikle eşleştirilir.
- Serbest Cumhuriyet Fırkası Menemen Olayı yüzünden kapatılmadı; Fethi Bey partiyi 17 Kasım 1930'da kendisi feshetti, Menemen Olayı ise 23 Aralık 1930'da yaşandı. Hükümet kararıyla kapatılan parti Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'dır (1925).
- İzmir İktisat Kongresi (Şubat–Mart 1923) Lozan Antlaşması'ndan (24 Temmuz 1923) ve Cumhuriyetin ilanından önce toplanmıştır.
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
Sonraki konu: Türkiye'nin Coğrafi KonumuSınavMod'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.