Sözcükte Anlam
Bir sözcüğün cümlede kazandığı gerçek, yan, mecaz ve terim anlamlarını; sözcükler arasındaki anlam ilişkilerini, deyimleri ve anlam aktarmalarını anlatan konudur. KPSS Türkçe testinde hem doğrudan soru olarak hem de cümle ve paragraf sorularının içinde sık karşına çıkar.
- 1Özeti oku
- 2Testi çöz
- 3Yanlışları tekrar et
Konu özeti
Gerçek, yan, mecaz ve terim anlam
- Gerçek (temel) anlam: Sözcüğün akla gelen ilk anlamıdır. “Çocuk elini yıkadı.”
- Yan anlam: Temel anlamla bağı korunarak, çoğunlukla biçim ya da görev benzerliğiyle kazanılan anlamdır: masanın ayağı, koltuğun kolu, dağın eteği.
- Mecaz anlam: Sözcük gerçek anlamından tamamen uzaklaşır. “Bana soğuk davrandı.” “Ağır sözler söyledi.”
- Terim anlam: Bir bilim, sanat, spor ya da meslek dalına özgü anlamdır: “üçgenin iç açıları” (matematik), “oyunun ikinci perdesi” (tiyatro).
- Türü cümle belirler: ağacın kökü (gerçek), dişin kökü (yan), sorunun kökü (mecaz), kelimenin kökü (terim).
Sözcükler arası anlam ilişkileri
- Eş anlamlı: Yazılışı farklı, anlamı aynı sözcüklerdir: yanıt–cevap, okul–mektep, hekim–doktor.
- Yakın anlamlı: Anlamları benzer ama aynı olmayan sözcüklerdir: bakmak–görmek, duymak–dinlemek.
- Zıt (karşıt) anlamlı: Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir: dar–geniş, ucuz–pahalı, eski–yeni.
- Olumsuzluk zıtlık değildir: “gelmek–gelmemek”, “güzel–güzel değil” zıt anlamlı sayılmaz.
- Sesteş (eş sesli): Okunuşu aynı, kökleri ve anlamları ayrı sözcüklerdir: “Bahçedeki gül” ile “Bana gül.”
- Çok anlamlılık sesteşlik değildir: “ağır bavul” ile “ağır söz” aynı sözcüğün birbiriyle ilgili anlamlarıdır.
Somut–soyut, genel–özel
- Somut: Beş duyudan en az biriyle algılanabilen varlıklardır: masa, ses, koku, rüzgâr.
- Görülmeyen ama duyulan, koklanan ya da hissedilen şey de somuttur: “Kekin kokusu evi sardı.”
- Soyut: Duyularla algılanamayan, zihinde var olan kavramlardır: sevgi, umut, özlem, sabır.
- Genel–özel: “Çiçek” geniş bir kümeyi, “gül” bu kümenin bir türünü anlatır. Kuş–serçe, meyve–elma da böyledir.
- Tür–cins ilişkisini parça–bütün ilişkisiyle karıştırma: gül bir çiçek türüdür, yaprak ise ağacın bir parçasıdır.
Deyimler ve atasözleri
- Deyim: Bir durumu ya da kavramı çekici biçimde anlatan kalıplaşmış söz öbeğidir: “iple çekmek” (sabırsızlıkla beklemek).
- Deyimler çoğunlukla mecaz anlamlıdır ve çoğu -mak/-mek ile biter: kulak kesilmek, altından kalkmak.
- Deyimin sözcükleri değiştirilemez: “iple çekmek” yerine “halatla çekmek” denmez.
- Atasözü: Uzun deneyime dayanan, öğüt veren ya da genel bir yargı bildiren kalıplaşmış sözdür: “Damlaya damlaya göl olur.”
- Ayırt etme yolu: Atasözü bir öğüt ya da kural bildirir; deyim ise bir durumu adlandırır, öğüt vermez.
Anlam aktarmaları
- Ad aktarması (mecaz-ı mürsel): Benzetme yapmadan, bir sözcüğü yakın ilgisi olan başka bir şeyin yerine kullanmaktır.
- Ad aktarması örnekleri: “Bütün mahalle düğüne geldi.” (mahalle halkı), “Yunus Emre'yi okudum.” (şiirlerini), “Çaydanlık kaynıyor.” (içindeki su).
- Deyim aktarması: Benzetme yoluyla yapılan aktarmadır; “dağın eteği, koltuğun kolu” gibi yan anlamlar da bu yolla oluşur.
- Dolaylama: Tek sözcükle söylenebilecek bir kavramı birkaç sözcükle anlatmaktır: “ormanlar kralı” (aslan), “kara elmas” (kömür), “Türkiye'nin kalbi” (Ankara).
- Kinaye: Sözün hem gerçek hem mecaz anlamı düşünülebilir ama asıl kastedilen mecaz anlamdır: “Onun kapısı herkese açıktır.” (konuksever).
- Kişileştirme: İnsan dışındaki varlıklara insan özelliği vermektir: “Rüzgâr camları öfkeyle dövüyordu.”
Ses yansımalı sözcükler
- Doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklerdir: şırıltı, gürültü, çatırdamak, vızıldamak.
- Hayvan sesleri de yansımadır: “Kedi miyavladı, arı vızıldadı.”
- İkileme biçiminde de görülür: şırıl şırıl, güm güm, tık tık.
- Her ikileme yansıma değildir: “yavaş yavaş”, “koşa koşa” bir ses taklit etmez.
Sık yapılan hatalar
- Görülmeyen her şeyi soyut sanma: ses, koku, rüzgâr ve sıcaklık duyularla algılandığı için somuttur.
- Olumsuzluk eki zıt anlam yaratmaz: “katılan–katılmayan”, “gelmek–gelmemek” zıt anlamlı değildir.
- Aynı yazılan iki sözcüğü hemen sesteş sanma: anlamlar arasında ilgi varsa (sıcak çorba – sıcak ilgi) bu çok anlamlılıktır.
- Ad aktarmasında benzetme yoktur (“Bütün sınıf güldü.”); “dağın eteği” gibi benzetmeye dayanan kullanımlar ad aktarması değildir.
- Eş anlamlıyla yakın anlamlıyı karıştırma: “yanıt–cevap” eş anlamlıdır, “bakmak–görmek” yalnızca yakın anlamlıdır.
- Yan anlamla mecazı karıştırma: yan anlamda temel anlamla benzerlik açıkça görülür (koltuğun kolu); mecazda sözcük gerçek anlamından tamamen kopar (ağır söz).
Hazırsan şimdi kendini ölç
Her sorudan sonra doğru cevabı ve çözümünü görürsün. Yanlışların, tekrar etmen için defterine eklenir.
Sonraki konu: Temel Matematik: Temel KavramlarSınav Motoru'nun özgün içeriğidir. Son kontrol: 9 Kasım 2026 Pazartesi.